Deneme amaçlıdır. Sorular ve cevaplar öğretmenler tarafından hazırlanmamıştır; MEB’in resmî sorularıyla ilgisi yoktur.
1. Soru (6 puan) · BİY.10.1.1
Örnek cevap: Bu olayların hepsi enerji gerektirir. Hücrede bu olaylar için doğrudan kullanılan enerji molekülü ATP’dir (adenozin trifosfat).
| Ölçüt | Puan |
|---|---|
| Olayların enerji gerektirdiğini belirtir | 3 |
| ATP’yi yazar | 3 |
2. Soru (6 puan) · BİY.10.1.1
Örnek cevap: ATP üretimi durursa örneğin kaslar kasılamaz, sinir hücreleri uyartı iletemez (ayrıca protein sentezlenemez, aktif taşıma yapılamaz). Yaşamsal olaylar için gereken enerji sağlanamadığından hücreler görevini yapamaz ve canlı yaşamını sürdüremez.
| Ölçüt | Puan |
|---|---|
| Birinci olayın nasıl etkileneceğini yazar | 2 |
| İkinci olayın nasıl etkileneceğini yazar | 2 |
| Canlının yaşamını sürdüremeyeceğini enerjiyle ilişkilendirir | 2 |
3. Soru (6 puan) · BİY.10.1.1
Örnek cevap: Enerjinin kaynağı Güneş’tir. Otlar fotosentezle ışık enerjisini besinlerde kimyasal enerji olarak depolar. Tavşan otları yiyerek bu enerjiyi alır, tilki de tavşanı yiyerek enerjiyi besin yoluyla alır.
| Ölçüt | Puan |
|---|---|
| Enerji kaynağını Güneş olarak yazar | 2 |
| Otların ışık enerjisini kimyasal enerjiye dönüştürdüğünü belirtir | 2 |
| Enerjinin besin yoluyla tavşana ve tilkiye aktarıldığını açıklar | 2 |
4. Soru (7 puan) · BİY.10.1.1
Örnek cevap: İfade canlıların büyük çoğunluğu için doğrudur; çünkü besin zincirleri fotosentez yapan üreticilerle başlar. Ancak kemosentez yapan bazı bakteriler, inorganik maddelerin (ör. hidrojen sülfür, amonyak) oksitlenmesinden elde ettikleri enerjiyle besin üretir. Okyanus tabanındaki sıcak su kaynaklarının çevresindeki canlılar enerjisini bu bakterilerden alır; bu yüzden ifade her canlı için geçerli değildir.
| Ölçüt | Puan |
|---|---|
| İfadenin çoğu canlı için doğru olduğunu fotosentezle gerekçelendirir | 2 |
| Kemosentetik bakterileri istisna olarak belirtir | 3 |
| Kemosentezde enerjinin inorganik maddelerden elde edildiğini açıklar | 2 |
5. Soru (6 puan) · BİY.10.1.1
Örnek cevap: Dinlenirken de kalp atmaya, solunum kasları çalışmaya devam eder; vücut sıcaklığı korunur, hücrelerde sentez ve aktif taşıma sürer, beyin ve sinir sistemi çalışır. Bu temel yaşamsal olaylar için harcanan enerjiye bazal metabolizma denir.
| Ölçüt | Puan |
|---|---|
| Birinci uygun örneği yazar | 2 |
| İkinci uygun örneği yazar | 2 |
| Dinlenirken de yaşamsal olayların sürdüğünü vurgular | 2 |
6. Soru (6 puan) · BİY.10.1.1
Örnek cevap: Kışın besin bulmak zorlaştığı için ayı enerji harcamasını azaltarak vücudunda depoladığı yağlarla uzun süre yaşayabilir. Ancak canlı kaldığı sürece kalp atışı, solunum ve hücrelerdeki temel olaylar devam ettiğinden enerji harcaması sıfıra inmez.
| Ölçüt | Puan |
|---|---|
| Depolanan enerjiyle besin bulunamayan dönemi atlattığını açıklar | 3 |
| Yaşamsal olaylar sürdüğü için harcamanın sıfır olmadığını belirtir | 3 |
7. Soru (6 puan) · BİY.10.1.3
Örnek cevap: Kabarcıklardaki gaz oksijendir (O₂). Bağımsız değişken: lambanın uzaklığı (ışık şiddeti). Bağımlı değişken: bir dakikadaki kabarcık sayısı (fotosentez hızı).
| Ölçüt | Puan |
|---|---|
| Gazı oksijen olarak yazar | 2 |
| Bağımsız değişkeni yazar | 2 |
| Bağımlı değişkeni yazar | 2 |
8. Soru (7 puan) · BİY.10.1.3
Örnek cevap: Lamba yaklaştıkça bitkiye ulaşan ışık şiddeti artar ve kabarcık sayısı yani fotosentez hızı artar. Ancak fotosentez hızı yalnızca ışığa bağlı değildir; ortamdaki karbondioksit miktarı, sıcaklık ve bitkinin klorofil/enzim miktarı da sınırlayıcıdır. Bu nedenle ışık artsa da hız bir noktadan sonra sabitlenir (ayrıca lamba çok yaklaşırsa ısı artışı enzimlere zarar verebilir).
| Ölçüt | Puan |
|---|---|
| Işık şiddeti arttıkça fotosentez hızının arttığını yorumlar | 3 |
| Başka sınırlayıcı etmenleri (CO₂, sıcaklık, enzim/klorofil) belirtir | 2 |
| Hızın bir noktadan sonra sabitlendiğini açıklar | 2 |
9. Soru (6 puan) · BİY.10.1.3
Örnek cevap: İyot çözeltisi nişastanın varlığını gösterir (nişasta varsa mavi-siyah renk oluşur). Yalnızca ışık alan kısımda nişasta oluştuğu için fotosentezde besin üretimi için ışığın gerekli olduğu sonucuna varılır.
| Ölçüt | Puan |
|---|---|
| Nişastayı belirtir | 3 |
| Işığın gerekli olduğu sonucunu yazar | 3 |
10. Soru (6 puan) · BİY.10.1.3
Örnek cevap: Bitki karanlıkta bekletilerek yapraklarında daha önce üretilmiş nişastanın tükenmesi sağlanır; böylece deneyde görülen nişastanın deney sırasında üretildiğinden emin olunur. Fotosentezde karbondioksit ve su kullanılır; ışık ve klorofil yardımıyla glikoz (besin) ve oksijen üretilir.
| Ölçüt | Puan |
|---|---|
| Karanlıkta bekletmenin önceki nişastayı tüketmek için yapıldığını açıklar | 2 |
| Kullanılan maddeleri (CO₂, su) yazar | 2 |
| Üretilen maddeleri (glikoz, O₂) yazar | 2 |
11. Soru (6 puan) · BİY.10.1.5
Örnek cevap: Amip: hücre içi sindirim. Hidra: hem hücre dışı hem hücre içi sindirim. İnsan: hücre dışı sindirim.
| Ölçüt | Puan |
|---|---|
| Amip – hücre içi | 2 |
| Hidra – hücre dışı ve hücre içi | 2 |
| İnsan – hücre dışı | 2 |
12. Soru (7 puan) · BİY.10.1.5
Örnek cevap: Hücre dışı sindirim sayesinde canlı, hücresinden çok daha büyük besinleri (örneğin bütün bir avı) sindirim boşluğunda ya da kanalında parçalayabilir. Hücre içi sindirimde ise yalnızca hücreye alınabilecek kadar küçük besinler sindirilebilir. Böylece hücre dışı sindirim canlının beslenebileceği besin çeşitliliğini artırır.
| Ölçüt | Puan |
|---|---|
| Büyük besinlerin sindirilebildiğini belirtir | 4 |
| Hücre içi sindirimdeki boyut sınırlılığıyla karşılaştırır | 3 |
13. Soru (6 puan) · BİY.10.1.5
Örnek cevap: Hidranın sindirim boşluğu tek açıklıklıdır; besin ve artıklar aynı açıklıktan girip çıkar. Toprak solucanının sindirim kanalı ağız ve anüs olmak üzere iki açıklıklıdır. Bu sayede besinler tek yönde ilerler, farklı bölümler farklı görevler üstlenir ve canlı sindirim sürerken yeniden beslenebilir.
| Ölçüt | Puan |
|---|---|
| Hidranın tek açıklıklı olduğunu belirtir | 2 |
| Toprak solucanının iki açıklıklı olduğunu belirtir | 2 |
| İki açıklıklı sistemin bir avantajını yazar | 2 |
14. Soru (6 puan) · BİY.10.1.5
Örnek cevap: Kursak besinlerin geçici olarak depolandığı ve yumuşatıldığı yerdir. Taşlık kaslı bir yapıdır ve besinleri mekanik olarak öğütür. Kuşların dişi olmadığı için besinleri çiğneyemezler; taşlık bu mekanik sindirimi üstlenir.
| Ölçüt | Puan |
|---|---|
| Kursağın görevini yazar | 2 |
| Taşlığın görevini yazar | 2 |
| Taşlığın dişlerin yerine mekanik sindirim yaptığını açıklar | 2 |
15. Soru (6 puan) · BİY.10.1.5
Örnek cevap: Sıra: işkembe → börkenek → kırkbayır → şirden. Gerçek mide şirdendir; sindirim enzimleri burada salgılanır.
| Ölçüt | Puan |
|---|---|
| Bölmeleri doğru sıralar | 4 |
| Şirdeni gerçek mide olarak belirtir | 2 |
16. Soru (7 puan) · BİY.10.1.5
Örnek cevap: Bitkisel besinler, sindirimi zor olan selüloz bakımından zengindir. Otçulların bağırsağı uzun olduğu için besinler sindirim kanalında daha uzun süre kalır ve sindirim ile emilim için daha fazla zaman ve yüzey sağlanır. Hayvanlar selülozu sindiren enzimi üretemez; işkembede yaşayan bakteriler selülozu sindirerek hayvanın bu besinden yararlanmasını sağlar.
| Ölçüt | Puan |
|---|---|
| Bitkisel besinlerin zor sindirildiğini belirtir | 2 |
| Uzun bağırsağın sindirim/emilim süresini ve yüzeyini artırdığını açıklar | 3 |
| Selülozun bakteriler tarafından sindirildiğini belirtir | 2 |