Deneme amaçlıdır. Sorular ve cevaplar öğretmenler tarafından hazırlanmamıştır; MEB’in resmî sorularıyla ilgisi yoktur.
1. Soru (6 puan) · COĞ.10.1.1
Örnek cevap: Konum: Kapadokya’nın Nevşehir, Kayseri, Aksaray ve Niğde illerini kapsaması. Doğal ortam: Volkan küllerinin oluşturduğu tüf tabakası ve onu aşındıran yağmur, akarsu ve rüzgâr. Mekân: İnsanların kayalara oyduğu evler, kiliseler ve yeraltı şehirleriyle şekillenen alan. İnsan–çevre etkileşimi: İnsanların kolay oyulan kayaları barınak olarak kullanması ve bölgenin doğal güzelliğinden turizmle yararlanması.
| Ölçüt | Puan |
|---|---|
| Konum ve doğal ortam kavramlarını doğru örneklendirir | 3 |
| Mekân ve insan–çevre etkileşimi kavramlarını doğru örneklendirir | 3 |
2. Soru (6 puan) · COĞ.10.1.1
Örnek cevap: Doğal ortamın insanı yönlendirmesi: Tüf kolay oyulduğu için insanlar evlerini ve yeraltı şehirlerini kayaların içine yapmış; peri bacaları turizmin gelişmesini sağlamıştır. İnsanın doğal ortamı değiştirmesi: Kayaların oyulması, otel ve yol yapımı ile turist yoğunluğu peri bacalarının görünümünü ve bölgenin doğal yapısını değiştirebilmektedir.
| Ölçüt | Puan |
|---|---|
| Doğal ortamın insanı yönlendirmesine örnek verir | 3 |
| İnsanın doğal ortamı değiştirmesine örnek verir | 3 |
3. Soru (6 puan) · COĞ.10.2.1
Örnek cevap: Uzaktan algılama: Orman yangını alanının uydu görüntüleriyle hesaplanması, tarım alanlarının uydu görüntüleriyle izlenmesi, deprem sonrası hava fotoğraflarıyla yıkılan binaların tespiti. CBS analizi: Nüfus, okul ve sağlık kuruluşu verilerinin bir araya getirilerek okul yeri belirlenmesi. Uzaktan algılama, yeryüzüne dokunmadan uydu ve hava araçlarıyla veri toplama yöntemidir; CBS ise farklı kaynaklardan gelen konumlu verileri depolayan, birleştiren, analiz eden ve haritaya dönüştüren sistemdir.
| Ölçüt | Puan |
|---|---|
| Çalışmaları doğru sınıflandırır | 3 |
| İki kavram arasındaki farkı açıklar | 3 |
4. Soru (7 puan) · COĞ.10.2.1
Örnek cevap: 1. Uydu görüntüleriyle tarım alanlarının bitki örtüsü sağlığı ve baraj göllerinin su seviyeleri düzenli olarak izlenir (uzaktan algılama). 2. Bu görüntüler; yağış, sıcaklık, yeraltı suyu ve sulama kanalı verileriyle CBS ortamında birleştirilir. 3. CBS ile katmanlar çakıştırılarak kuraklıktan en çok etkilenebilecek alanlar haritalanır. 4. Bu haritalara göre sulama planlaması yapılır, çiftçilere az su isteyen ürünler önerilir ve yardım öncelikleri belirlenir.
| Ölçüt | Puan |
|---|---|
| Uzaktan algılamanın veri toplamadaki rolünü açıklar | 2 |
| CBS’de verilerin birleştirilip analiz edilmesini açıklar | 3 |
| Sonuçların karar almada kullanılmasını açıklar | 2 |
5. Soru (6 puan) · COĞ.10.2.2
Örnek cevap: Nokta verisi: Eczaneler, otobüs durakları, bankamatikler. Çizgi verisi: Okuldan duraklara giden kaldırım güzergâhları. Alan (poligon) verisi: Parkların ve spor alanlarının sınırları.
| Ölçüt | Puan |
|---|---|
| Nokta verilerini doğru belirler | 2 |
| Çizgi verilerini doğru belirler | 2 |
| Alan verilerini doğru belirler | 2 |
6. Soru (6 puan) · COĞ.10.2.2
Örnek cevap: Haritaya başlık, ölçek, yön oku ve farklı veri türlerini gösteren semboller için bir lejant (açıklama) eklenmelidir. Bu harita öğrencilerin en yakın durağa, eczaneye veya parka hangi yoldan gidebileceklerini görmelerini, okul çevresindeki hizmetlere kolay ulaşmalarını ve okul servisi ya da yürüyüş güzergâhlarını planlamalarını sağlar.
| Ölçüt | Puan |
|---|---|
| En az üç harita elemanını yazar | 3 |
| Haritanın yararını açıklar | 3 |
7. Soru (6 puan) · COĞ.10.3.1
Örnek cevap: Arap levhasının kuzeye doğru hareketi Anadolu levhasını sıkıştırır; kuzeyde Avrasya levhası engel oluşturduğu için Anadolu levhası batıya doğru itilir. Levhalar fay hatları boyunca birbirine sürtünerek hareket eder. Türkiye aktif levha sınırları üzerinde bulunduğu ve fay hatlarında biriken enerji aniden boşaldığı için depremler sık yaşanır.
| Ölçüt | Puan |
|---|---|
| Arap levhasının sıkıştırmasını açıklar | 2 |
| Anadolu levhasının batıya hareketini açıklar | 2 |
| Depremlerin nedenini levha sınırları ve fay hatlarıyla açıklar | 2 |
8. Soru (7 puan) · COĞ.10.3.1
Örnek cevap: Bireysel: Evdeki dolapları ve ağır eşyaları duvara sabitlemek; deprem çantası hazırlamak ve aile afet planı yapmak; oturulan binanın depreme dayanıklılığını yaptırmak. Yerel yönetim: Fay hattının üzerine ve zayıf zeminlere yapı izni vermemek; binaları denetlemek ve riskli yapıları dönüştürmek; toplanma alanlarını belirlemek. Levha hareketleri sürekli olduğu için fay hattı üzerindeki bölgelerde depremlerin tekrarlanması kaçınılmazdır; depremi önleyemeyiz ama zararını azaltabiliriz.
| Ölçüt | Puan |
|---|---|
| İki bireysel önlem yazar | 2 |
| İki yerel yönetim önlemi yazar | 3 |
| Önlemleri levha hareketlerinin sürekliliğiyle ilişkilendirir | 2 |
9. Soru (6 puan) · COĞ.10.3.1
Örnek cevap: Yer kabuğu → manto → dış çekirdek → iç çekirdek. Merkeze gidildikçe hem sıcaklık hem basınç artar. Dış çekirdekte sıcaklık metallerin erimesine yetecek kadar yüksektir. İç çekirdekte sıcaklık daha da yüksek olmasına rağmen basınç çok fazla olduğu için maddeler sıvılaşamaz ve katı hâlde kalır.
| Ölçüt | Puan |
|---|---|
| Katmanları doğru sıralar | 2 |
| Dış çekirdeğin sıvı olmasını açıklar | 2 |
| İç çekirdeğin katı olmasını basınçla açıklar | 2 |
10. Soru (6 puan) · COĞ.10.3.1
Örnek cevap: Mantonun üst kısmındaki akışkan magmada sıcaklık farkı nedeniyle konveksiyon (yükselici ve alçalıcı) akımları oluşur. Bu akımlar, üzerinde yüzer gibi duran levhaları sürükleyerek birbirine yaklaştırır, uzaklaştırır ya da yan yana kaydırır. Kıta kabuğu ortalama 30–40 km iken okyanus kabuğu 5–10 km kalınlıktadır; kıtalar daha kalındır.
| Ölçüt | Puan |
|---|---|
| Konveksiyon akımlarını açıklar | 2 |
| Akımların levhaları hareket ettirdiğini açıklar | 2 |
| Kabuk kalınlık farkını doğru yazar | 2 |
11. Soru (6 puan) · COĞ.10.3.1
Örnek cevap: Kuzey Anadolu Dağları ve Toroslar: kıvrılma. Ağrı, Erciyes, Nemrut, Hasan: volkanizma. Ege’deki horst–graben yapısı: kırılma. Kıvrılmada esnek tabakalar yan basınçla bükülerek kıvrımlar oluşturur; kırılmada ise sert ve esnek olmayan tabakalar basınç karşısında kırılır, bazı kısımlar yükselir (horst), bazıları çöker (graben).
| Ölçüt | Puan |
|---|---|
| Yer şekillerini oluşturan iç kuvvetleri doğru belirler | 3 |
| Kıvrılma ve kırılma farkını açıklar | 3 |
12. Soru (7 puan) · COĞ.10.3.1
Örnek cevap: Dağlar kıyıya dik uzandığı için grabenler (ovalar) boyunca deniz etkisi iç kesimlere kadar sokulur; Akdeniz ikliminin etkisi içerilere kadar hissedilir. Kıyıya dik uzanan ovalar sayesinde kıyı ile iç kesimler arasında ulaşım kolaydır; yollar ve demir yolları ovalar boyunca uzanır. Verimli graben ovalarında (Gediz, Büyük Menderes) tarım gelişmiş, nüfus ve yerleşmeler bu ovalarda yoğunlaşmıştır. Ayrıca kıyı girintili çıkıntılı olduğu için doğal limanlar oluşmuştur.
| Ölçüt | Puan |
|---|---|
| İklime etkisini açıklar | 3 |
| İnsan faaliyetlerine iki etkiyi açıklar | 4 |
13. Soru (6 puan) · COĞ.10.3.2
Örnek cevap: Mağaralar, kalker gibi suda kolay çözünen kayaçların karbondioksitli sular tarafından eritilmesiyle (çözünme) oluşan aşındırma şekilleridir. Travertenler ise kalsiyum karbonat bakımından zengin sıcak suların yüzeye çıkıp karbondioksitini kaybetmesiyle eriyik hâldeki kalkerin çökelmesiyle oluşan birikim şekilleridir. İki oluşumda da kalkerli kayaç ve su belirleyicidir; mağarada su kalkeri eritip taşır, travertende ise taşıdığı kalkeri biriktirir.
| Ölçüt | Puan |
|---|---|
| Mağara oluşumunu çözünmeyle açıklar | 2 |
| Traverten oluşumunu çökelmeyle açıklar | 2 |
| Kayaç ve suyun rolünü karşılaştırır | 2 |
14. Soru (6 puan) · COĞ.10.3.2
Örnek cevap: Sıcaklık farkının fazla olduğu kurak ve karasal iklimlerde kayalar ısınıp soğudukça genleşip büzülür ve parçalanır; bu fiziksel (mekanik) çözülmedir. Sıcak ve nemli iklimlerde ise su ve sıcaklığın etkisiyle kayaların bileşimi değişir; bu kimyasal çözülmedir. Yani iklim, çözülmenin türünü belirler. Türkiye’de karasal iklimin görüldüğü Doğu Anadolu ve İç Anadolu’da mekanik çözülme daha etkilidir.
| Ölçüt | Puan |
|---|---|
| Mekanik çözülmeyi iklimle ilişkilendirir | 2 |
| Kimyasal çözülmeyi iklimle ilişkilendirir | 2 |
| Türkiye’den uygun bölge örneği verir | 2 |
15. Soru (6 puan) · COĞ.10.3.3
Örnek cevap: Biriktirme şekli: Delta ovaları (akarsu). Aşındırma şekilleri: Mantar kaya (rüzgâr), sirk (buzul). Menderesler akarsuyun aşındırma ve biriktirmeyi birlikte yaptığı, eğimin azaldığı yerlerde oluşan şekillerdir: dış kıyıyı aşındırır, iç kıyıda biriktirir (akarsu).
| Ölçüt | Puan |
|---|---|
| Aşındırma ve biriktirme şekillerini doğru sınıflandırır | 3 |
| Her şeklin dış kuvvetini doğru yazar | 3 |
16. Soru (7 puan) · COĞ.10.3.3
Örnek cevap: Koşullar: Akarsuyun bol miktarda alüvyon taşıması, döküldüğü denizde kıyının sığ olması ve gel-git ile akıntıların zayıf olması. Seyhan, Ceyhan, Kızılırmak ve Yeşilırmak geniş havzalardan çok miktarda malzeme taşır; Akdeniz ve Karadeniz’de gel-git etkisi çok zayıf olduğu için bu malzeme kıyıda birikerek deltaları oluşturur. Deltalar verimli alüvyal topraklardan oluştuğu ve düz olduğu için tarım için çok elverişlidir (Çukurova’da pamuk, Bafra ve Çarşamba’da tütün, mısır, sebze); bu ovalarda nüfus ve sanayi de yoğunlaşmıştır.
| Ölçüt | Puan |
|---|---|
| Delta oluşum koşullarını yazar | 3 |
| Türkiye’deki deltaların koşulları sağlamasını açıklar | 2 |
| Deltaların ekonomik önemini açıklar | 2 |