10. Sınıf OYSS Coğrafya 1. Dönem 1. Yazılı Cevap Anahtarı
Her sorunun altında örnek tam puanlık cevap ve puanlama ölçütleri var. Cevabının karşıladığı ölçütleri işaretle; puanın ve hangi konuyu tekrar etmen gerektiği otomatik hesaplanır.
Okuljet’teki sorular, cevaplar ve puanlama ölçütleri öğretmenler ya da alan uzmanları tarafından hazırlanmamıştır; MEB’in resmî soruları veya soru havuzuyla ilgisi yoktur. OYSS’nin soru biçimini tanımanız ve pratik yapmanız için hazırlanmıştır. Hata içerebilir; asıl kaynak olarak ders kitabınızı ve öğretmeninizin yönlendirmelerini esas alın.
‹ Sorulara dön Cevap anahtarını yazdır (PDF)
Öncülü göster
Kapadokya’ya ilişkin bilgiler:
Kapadokya, Nevşehir, Kayseri, Aksaray ve Niğde illerini kapsayan bir bölgedir. Milyonlarca yıl önce Erciyes, Hasan ve Göllüdağ volkanlarından çıkan küller bölgeyi kalın bir tüf tabakasıyla örtmüştür. Yağmur suları, akarsular ve rüzgâr bu yumuşak tabakayı aşındırarak peri bacalarını oluşturmuştur. İnsanlar yüzyıllar boyunca kolay oyulan bu kayalara evler, kiliseler ve yeraltı şehirleri yapmıştır. Günümüzde bölge, sıcak hava balonlarıyla dünyanın her yerinden turist çekmektedir.
Metindeki bilgileri coğrafyanın temel kavramlarıyla (konum, mekân, doğal ortam, insan–çevre etkileşimi) ilişkilendiriniz. Her kavram için metinden bir örnek yazınız.
Senin cevabın
Bu cihazda kayıtlı cevabın yok. Soruyu çöz
Örnek cevap
Konum: Kapadokya’nın Nevşehir, Kayseri, Aksaray ve Niğde illerini kapsaması. Doğal ortam: Volkan küllerinin oluşturduğu tüf tabakası ve onu aşındıran yağmur, akarsu ve rüzgâr. Mekân: İnsanların kayalara oyduğu evler, kiliseler ve yeraltı şehirleriyle şekillenen alan. İnsan–çevre etkileşimi: İnsanların kolay oyulan kayaları barınak olarak kullanması ve bölgenin doğal güzelliğinden turizmle yararlanması.
Bu sorudan aldığın puan: 0 / 6
Öncülü göster
Kapadokya’ya ilişkin bilgiler:
Kapadokya, Nevşehir, Kayseri, Aksaray ve Niğde illerini kapsayan bir bölgedir. Milyonlarca yıl önce Erciyes, Hasan ve Göllüdağ volkanlarından çıkan küller bölgeyi kalın bir tüf tabakasıyla örtmüştür. Yağmur suları, akarsular ve rüzgâr bu yumuşak tabakayı aşındırarak peri bacalarını oluşturmuştur. İnsanlar yüzyıllar boyunca kolay oyulan bu kayalara evler, kiliseler ve yeraltı şehirleri yapmıştır. Günümüzde bölge, sıcak hava balonlarıyla dünyanın her yerinden turist çekmektedir.
Kapadokya’da doğal ortamın insan faaliyetlerini nasıl yönlendirdiğini ve insanın doğal ortamı nasıl değiştirdiğini birer örnekle açıklayınız.
Senin cevabın
Bu cihazda kayıtlı cevabın yok. Soruyu çöz
Örnek cevap
Doğal ortamın insanı yönlendirmesi: Tüf kolay oyulduğu için insanlar evlerini ve yeraltı şehirlerini kayaların içine yapmış; peri bacaları turizmin gelişmesini sağlamıştır. İnsanın doğal ortamı değiştirmesi: Kayaların oyulması, otel ve yol yapımı ile turist yoğunluğu peri bacalarının görünümünü ve bölgenin doğal yapısını değiştirebilmektedir.
Bu sorudan aldığın puan: 0 / 6
Öncülü göster
Uzaktan algılama ve Coğrafi Bilgi Sistemleri (CBS) ile yapılan bazı çalışmalar:
- Uydu görüntüleri karşılaştırılarak bir orman yangınında yanan alanın büyüklüğü hesaplanmıştır.
- Tarım alanlarının uydu görüntüleriyle bitki örtüsünün sağlığı izlenmiş, kuraklıktan etkilenen alanlar belirlenmiştir.
- Bir depremden sonra çekilen hava fotoğraflarıyla yıkılan binalar tespit edilmiştir.
- Bir şehirde nüfus, okul ve sağlık kuruluşu verileri bir araya getirilerek yeni okul yapılacak mahalleler belirlenmiştir.
Listedeki çalışmalardan hangileri uzaktan algılama, hangisi CBS analizi örneğidir? Uzaktan algılama ile CBS arasındaki farkı açıklayınız.
Senin cevabın
Bu cihazda kayıtlı cevabın yok. Soruyu çöz
Örnek cevap
Uzaktan algılama: Orman yangını alanının uydu görüntüleriyle hesaplanması, tarım alanlarının uydu görüntüleriyle izlenmesi, deprem sonrası hava fotoğraflarıyla yıkılan binaların tespiti. CBS analizi: Nüfus, okul ve sağlık kuruluşu verilerinin bir araya getirilerek okul yeri belirlenmesi. Uzaktan algılama, yeryüzüne dokunmadan uydu ve hava araçlarıyla veri toplama yöntemidir; CBS ise farklı kaynaklardan gelen konumlu verileri depolayan, birleştiren, analiz eden ve haritaya dönüştüren sistemdir.
Bu sorudan aldığın puan: 0 / 6
Öncülü göster
Uzaktan algılama ve Coğrafi Bilgi Sistemleri (CBS) ile yapılan bazı çalışmalar:
- Uydu görüntüleri karşılaştırılarak bir orman yangınında yanan alanın büyüklüğü hesaplanmıştır.
- Tarım alanlarının uydu görüntüleriyle bitki örtüsünün sağlığı izlenmiş, kuraklıktan etkilenen alanlar belirlenmiştir.
- Bir depremden sonra çekilen hava fotoğraflarıyla yıkılan binalar tespit edilmiştir.
- Bir şehirde nüfus, okul ve sağlık kuruluşu verileri bir araya getirilerek yeni okul yapılacak mahalleler belirlenmiştir.
Bir ilde kuraklık riskine karşı önlem alınmak isteniyor. Uzaktan algılama ve CBS’nin birlikte nasıl kullanılabileceğini adım adım açıklayınız.
Senin cevabın
Bu cihazda kayıtlı cevabın yok. Soruyu çöz
Örnek cevap
1. Uydu görüntüleriyle tarım alanlarının bitki örtüsü sağlığı ve baraj göllerinin su seviyeleri düzenli olarak izlenir (uzaktan algılama). 2. Bu görüntüler; yağış, sıcaklık, yeraltı suyu ve sulama kanalı verileriyle CBS ortamında birleştirilir. 3. CBS ile katmanlar çakıştırılarak kuraklıktan en çok etkilenebilecek alanlar haritalanır. 4. Bu haritalara göre sulama planlaması yapılır, çiftçilere az su isteyen ürünler önerilir ve yardım öncelikleri belirlenir.
Bu sorudan aldığın puan: 0 / 7
Öncülü göster
Bir öğrenci, okulunun çevresindeki hizmetleri haritalamak için akıllı telefonunun konum özelliğini kullanarak şu verileri toplamıştır:
- Eczanelerin, otobüs duraklarının ve bankamatiklerin konumları
- Okuldan duraklara giden kaldırımların güzergâhları
- Parkların ve spor alanlarının sınırları
Öğrencinin topladığı verileri nokta, çizgi ve alan (poligon) veri türlerine göre sınıflandırınız.
Senin cevabın
Bu cihazda kayıtlı cevabın yok. Soruyu çöz
Örnek cevap
Nokta verisi: Eczaneler, otobüs durakları, bankamatikler. Çizgi verisi: Okuldan duraklara giden kaldırım güzergâhları. Alan (poligon) verisi: Parkların ve spor alanlarının sınırları.
Bu sorudan aldığın puan: 0 / 6
Öncülü göster
Bir öğrenci, okulunun çevresindeki hizmetleri haritalamak için akıllı telefonunun konum özelliğini kullanarak şu verileri toplamıştır:
- Eczanelerin, otobüs duraklarının ve bankamatiklerin konumları
- Okuldan duraklara giden kaldırımların güzergâhları
- Parkların ve spor alanlarının sınırları
Öğrenci topladığı verileri bir altlık harita üzerine işleyecektir. Haritanın okunabilir olması için hangi harita elemanlarını eklemelidir? Bu harita okulun öğrencilerine nasıl yarar sağlayabilir?
Senin cevabın
Bu cihazda kayıtlı cevabın yok. Soruyu çöz
Örnek cevap
Haritaya başlık, ölçek, yön oku ve farklı veri türlerini gösteren semboller için bir lejant (açıklama) eklenmelidir. Bu harita öğrencilerin en yakın durağa, eczaneye veya parka hangi yoldan gidebileceklerini görmelerini, okul çevresindeki hizmetlere kolay ulaşmalarını ve okul servisi ya da yürüyüş güzergâhlarını planlamalarını sağlar.
Bu sorudan aldığın puan: 0 / 6
Öncülü göster
Türkiye ve çevresindeki levhalara ilişkin bilgiler:
- Türkiye’nin büyük bölümü Anadolu levhası üzerindedir.
- Güneydeki Arap levhası kuzeye doğru hareket ederek Anadolu levhasını sıkıştırmaktadır.
- Anadolu levhası, kuzeyindeki Avrasya levhası ile Kuzey Anadolu Fay Hattı boyunca, doğusunda Doğu Anadolu Fay Hattı boyunca sınır oluşturur ve batıya doğru hareket eder.
- Kuzey Anadolu ve Doğu Anadolu fay hatları üzerinde geçmişte büyük depremler yaşanmıştır.
Anadolu levhasının hareketine yol açan etkenleri açıklayınız. Türkiye’de depremlerin sık yaşanmasının nedenini yazınız.
Senin cevabın
Bu cihazda kayıtlı cevabın yok. Soruyu çöz
Örnek cevap
Arap levhasının kuzeye doğru hareketi Anadolu levhasını sıkıştırır; kuzeyde Avrasya levhası engel oluşturduğu için Anadolu levhası batıya doğru itilir. Levhalar fay hatları boyunca birbirine sürtünerek hareket eder. Türkiye aktif levha sınırları üzerinde bulunduğu ve fay hatlarında biriken enerji aniden boşaldığı için depremler sık yaşanır.
Bu sorudan aldığın puan: 0 / 6
Öncülü göster
Türkiye ve çevresindeki levhalara ilişkin bilgiler:
- Türkiye’nin büyük bölümü Anadolu levhası üzerindedir.
- Güneydeki Arap levhası kuzeye doğru hareket ederek Anadolu levhasını sıkıştırmaktadır.
- Anadolu levhası, kuzeyindeki Avrasya levhası ile Kuzey Anadolu Fay Hattı boyunca, doğusunda Doğu Anadolu Fay Hattı boyunca sınır oluşturur ve batıya doğru hareket eder.
- Kuzey Anadolu ve Doğu Anadolu fay hatları üzerinde geçmişte büyük depremler yaşanmıştır.
Kuzey Anadolu Fay Hattı üzerindeki bir şehirde depremlerin zararını azaltmak için alınması gereken önlemleri “bireysel” ve “yerel yönetim” düzeyinde ikişer madde olarak yazınız. Bu önlemlerin levha hareketleri bilgisiyle ilişkisini açıklayınız.
Senin cevabın
Bu cihazda kayıtlı cevabın yok. Soruyu çöz
Örnek cevap
Bireysel: Evdeki dolapları ve ağır eşyaları duvara sabitlemek; deprem çantası hazırlamak ve aile afet planı yapmak; oturulan binanın depreme dayanıklılığını yaptırmak. Yerel yönetim: Fay hattının üzerine ve zayıf zeminlere yapı izni vermemek; binaları denetlemek ve riskli yapıları dönüştürmek; toplanma alanlarını belirlemek. Levha hareketleri sürekli olduğu için fay hattı üzerindeki bölgelerde depremlerin tekrarlanması kaçınılmazdır; depremi önleyemeyiz ama zararını azaltabiliriz.
Bu sorudan aldığın puan: 0 / 7
Öncülü göster
Yerkürenin iç yapısına ilişkin bilgiler:
| Katman | Özellik |
|---|---|
| Yer kabuğu | Kıtalarda ortalama 30–40 km, okyanus tabanlarında 5–10 km kalınlıkta, katı |
| Manto | Yaklaşık 2 900 km derinliğe kadar uzanır; üst kısmı akışkan özellik gösterir (magma) |
| Dış çekirdek | Sıvı; ağırlıklı olarak demir ve nikel |
| İç çekirdek | Çok yüksek basınç nedeniyle katı; ağırlıklı olarak demir ve nikel |
Tabloya göre yerkürenin katmanlarını yüzeyden merkeze doğru sıralayınız. Dış çekirdeğin sıvı, iç çekirdeğin katı olmasının nedenini açıklayınız.
Senin cevabın
Bu cihazda kayıtlı cevabın yok. Soruyu çöz
Örnek cevap
Yer kabuğu → manto → dış çekirdek → iç çekirdek. Merkeze gidildikçe hem sıcaklık hem basınç artar. Dış çekirdekte sıcaklık metallerin erimesine yetecek kadar yüksektir. İç çekirdekte sıcaklık daha da yüksek olmasına rağmen basınç çok fazla olduğu için maddeler sıvılaşamaz ve katı hâlde kalır.
Bu sorudan aldığın puan: 0 / 6
Öncülü göster
Yerkürenin iç yapısına ilişkin bilgiler:
| Katman | Özellik |
|---|---|
| Yer kabuğu | Kıtalarda ortalama 30–40 km, okyanus tabanlarında 5–10 km kalınlıkta, katı |
| Manto | Yaklaşık 2 900 km derinliğe kadar uzanır; üst kısmı akışkan özellik gösterir (magma) |
| Dış çekirdek | Sıvı; ağırlıklı olarak demir ve nikel |
| İç çekirdek | Çok yüksek basınç nedeniyle katı; ağırlıklı olarak demir ve nikel |
Mantonun üst kısmındaki akışkan yapının levha hareketleriyle ilişkisini açıklayınız. Okyanus ve kıta kabuğu arasındaki kalınlık farkını tablodan yararlanarak yazınız.
Senin cevabın
Bu cihazda kayıtlı cevabın yok. Soruyu çöz
Örnek cevap
Mantonun üst kısmındaki akışkan magmada sıcaklık farkı nedeniyle konveksiyon (yükselici ve alçalıcı) akımları oluşur. Bu akımlar, üzerinde yüzer gibi duran levhaları sürükleyerek birbirine yaklaştırır, uzaklaştırır ya da yan yana kaydırır. Kıta kabuğu ortalama 30–40 km iken okyanus kabuğu 5–10 km kalınlıktadır; kıtalar daha kalındır.
Bu sorudan aldığın puan: 0 / 6
Öncülü göster
Türkiye’de iç kuvvetlerin oluşturduğu bazı yer şekilleri:
- Kuzey Anadolu Dağları ve Toroslar, kıvrılma (orojenez) sonucu oluşmuştur.
- Ağrı, Erciyes, Nemrut ve Hasan dağları volkanik dağlardır.
- Ege Bölgesi’nde dağlar ve ovalar (Gediz, Büyük Menderes grabenleri) kıyıya dik uzanır; bu yapı kırılmalarla oluşmuştur.
Listedeki yer şekillerini oluşturan iç kuvvetleri (kıvrılma, kırılma, volkanizma) belirleyiniz. Kıvrılma ile kırılma arasındaki farkı açıklayınız.
Senin cevabın
Bu cihazda kayıtlı cevabın yok. Soruyu çöz
Örnek cevap
Kuzey Anadolu Dağları ve Toroslar: kıvrılma. Ağrı, Erciyes, Nemrut, Hasan: volkanizma. Ege’deki horst–graben yapısı: kırılma. Kıvrılmada esnek tabakalar yan basınçla bükülerek kıvrımlar oluşturur; kırılmada ise sert ve esnek olmayan tabakalar basınç karşısında kırılır, bazı kısımlar yükselir (horst), bazıları çöker (graben).
Bu sorudan aldığın puan: 0 / 6
Öncülü göster
Türkiye’de iç kuvvetlerin oluşturduğu bazı yer şekilleri:
- Kuzey Anadolu Dağları ve Toroslar, kıvrılma (orojenez) sonucu oluşmuştur.
- Ağrı, Erciyes, Nemrut ve Hasan dağları volkanik dağlardır.
- Ege Bölgesi’nde dağlar ve ovalar (Gediz, Büyük Menderes grabenleri) kıyıya dik uzanır; bu yapı kırılmalarla oluşmuştur.
Ege Bölgesi’nde dağların kıyıya dik uzanmasının bölgenin iklimine ve insan faaliyetlerine iki etkisini açıklayınız.
Senin cevabın
Bu cihazda kayıtlı cevabın yok. Soruyu çöz
Örnek cevap
Dağlar kıyıya dik uzandığı için grabenler (ovalar) boyunca deniz etkisi iç kesimlere kadar sokulur; Akdeniz ikliminin etkisi içerilere kadar hissedilir. Kıyıya dik uzanan ovalar sayesinde kıyı ile iç kesimler arasında ulaşım kolaydır; yollar ve demir yolları ovalar boyunca uzanır. Verimli graben ovalarında (Gediz, Büyük Menderes) tarım gelişmiş, nüfus ve yerleşmeler bu ovalarda yoğunlaşmıştır. Ayrıca kıyı girintili çıkıntılı olduğu için doğal limanlar oluşmuştur.
Bu sorudan aldığın puan: 0 / 7
Öncülü göster
Çözünme ve çözülme ile oluşan bazı yer şekilleri ve oluştukları ortamlar:
| Yer şekli / olay | Oluştuğu ortam |
|---|---|
| Pamukkale travertenleri | Kalsiyum karbonatlı sıcak su kaynaklarının çökelttiği kalker birikintileri (Denizli) |
| Mağaralar ve obruklar | Kalker gibi suda kolay çözünen kayaçların bulunduğu alanlar (Toroslar, Konya) |
| Kayaların sıcaklık farkıyla parçalanması | Gece ile gündüz arasındaki sıcaklık farkının fazla olduğu çöller ve karasal alanlar |
| Kayaların kimyasal olarak ayrışması | Sıcak ve nemli ekvatoral alanlar |
Pamukkale travertenleri ile mağaraların oluşumunu karşılaştırınız. Bu iki oluşumda kayacın özelliğinin ve suyun rolünü açıklayınız.
Senin cevabın
Bu cihazda kayıtlı cevabın yok. Soruyu çöz
Örnek cevap
Mağaralar, kalker gibi suda kolay çözünen kayaçların karbondioksitli sular tarafından eritilmesiyle (çözünme) oluşan aşındırma şekilleridir. Travertenler ise kalsiyum karbonat bakımından zengin sıcak suların yüzeye çıkıp karbondioksitini kaybetmesiyle eriyik hâldeki kalkerin çökelmesiyle oluşan birikim şekilleridir. İki oluşumda da kalkerli kayaç ve su belirleyicidir; mağarada su kalkeri eritip taşır, travertende ise taşıdığı kalkeri biriktirir.
Bu sorudan aldığın puan: 0 / 6
Öncülü göster
Çözünme ve çözülme ile oluşan bazı yer şekilleri ve oluştukları ortamlar:
| Yer şekli / olay | Oluştuğu ortam |
|---|---|
| Pamukkale travertenleri | Kalsiyum karbonatlı sıcak su kaynaklarının çökelttiği kalker birikintileri (Denizli) |
| Mağaralar ve obruklar | Kalker gibi suda kolay çözünen kayaçların bulunduğu alanlar (Toroslar, Konya) |
| Kayaların sıcaklık farkıyla parçalanması | Gece ile gündüz arasındaki sıcaklık farkının fazla olduğu çöller ve karasal alanlar |
| Kayaların kimyasal olarak ayrışması | Sıcak ve nemli ekvatoral alanlar |
Tablodaki son iki satırdan yola çıkarak iklim ile çözülme türü arasındaki ilişkiyi açıklayınız. Türkiye’de mekanik çözülmenin daha etkili olduğu bir bölge örneği veriniz.
Senin cevabın
Bu cihazda kayıtlı cevabın yok. Soruyu çöz
Örnek cevap
Sıcaklık farkının fazla olduğu kurak ve karasal iklimlerde kayalar ısınıp soğudukça genleşip büzülür ve parçalanır; bu fiziksel (mekanik) çözülmedir. Sıcak ve nemli iklimlerde ise su ve sıcaklığın etkisiyle kayaların bileşimi değişir; bu kimyasal çözülmedir. Yani iklim, çözülmenin türünü belirler. Türkiye’de karasal iklimin görüldüğü Doğu Anadolu ve İç Anadolu’da mekanik çözülme daha etkilidir.
Bu sorudan aldığın puan: 0 / 6
Öncülü göster
Dış kuvvetlerin oluşturduğu bazı yer şekilleri:
- Çukurova, Seyhan ve Ceyhan akarsularının; Bafra Ovası Kızılırmak’ın; Çarşamba Ovası Yeşilırmak’ın taşıdığı malzemelerle oluşmuş delta ovalarıdır.
- Büyük Menderes Nehri, eğimin azaldığı aşağı çığırında kıvrımlar (menderesler) çizerek akar.
- Çöllerde rüzgârın taşıdığı kum tanelerinin kayaların alt kısımlarını aşındırmasıyla mantar kayalar oluşur.
- Yüksek dağlarda buzulların aşındırmasıyla sirk adı verilen çanak biçimli çukurlar oluşur.
Listedeki yer şekillerini aşındırma ve biriktirme şekilleri olarak sınıflandırınız ve her birini oluşturan dış kuvveti yazınız.
Senin cevabın
Bu cihazda kayıtlı cevabın yok. Soruyu çöz
Örnek cevap
Biriktirme şekli: Delta ovaları (akarsu). Aşındırma şekilleri: Mantar kaya (rüzgâr), sirk (buzul). Menderesler akarsuyun aşındırma ve biriktirmeyi birlikte yaptığı, eğimin azaldığı yerlerde oluşan şekillerdir: dış kıyıyı aşındırır, iç kıyıda biriktirir (akarsu).
Bu sorudan aldığın puan: 0 / 6
Öncülü göster
Dış kuvvetlerin oluşturduğu bazı yer şekilleri:
- Çukurova, Seyhan ve Ceyhan akarsularının; Bafra Ovası Kızılırmak’ın; Çarşamba Ovası Yeşilırmak’ın taşıdığı malzemelerle oluşmuş delta ovalarıdır.
- Büyük Menderes Nehri, eğimin azaldığı aşağı çığırında kıvrımlar (menderesler) çizerek akar.
- Çöllerde rüzgârın taşıdığı kum tanelerinin kayaların alt kısımlarını aşındırmasıyla mantar kayalar oluşur.
- Yüksek dağlarda buzulların aşındırmasıyla sirk adı verilen çanak biçimli çukurlar oluşur.
Delta ovalarının oluşabilmesi için gereken koşulları yazınız. Türkiye’deki delta ovalarının bu koşulları neden sağladığını ve bu ovaların ekonomik önemini açıklayınız.
Senin cevabın
Bu cihazda kayıtlı cevabın yok. Soruyu çöz
Örnek cevap
Koşullar: Akarsuyun bol miktarda alüvyon taşıması, döküldüğü denizde kıyının sığ olması ve gel-git ile akıntıların zayıf olması. Seyhan, Ceyhan, Kızılırmak ve Yeşilırmak geniş havzalardan çok miktarda malzeme taşır; Akdeniz ve Karadeniz’de gel-git etkisi çok zayıf olduğu için bu malzeme kıyıda birikerek deltaları oluşturur. Deltalar verimli alüvyal topraklardan oluştuğu ve düz olduğu için tarım için çok elverişlidir (Çukurova’da pamuk, Bafra ve Çarşamba’da tütün, mısır, sebze); bu ovalarda nüfus ve sanayi de yoğunlaşmıştır.
Bu sorudan aldığın puan: 0 / 7