Süre 40 dakikadır. Soruların puanları yanlarında belirtilmiştir. Cevaplarınızı gerekçeleriyle ve işlem adımlarını göstererek yazınız.
Kapadokya’ya ilişkin bilgiler:
Kapadokya, Nevşehir, Kayseri, Aksaray ve Niğde illerini kapsayan bir bölgedir. Milyonlarca yıl önce Erciyes, Hasan ve Göllüdağ volkanlarından çıkan küller bölgeyi kalın bir tüf tabakasıyla örtmüştür. Yağmur suları, akarsular ve rüzgâr bu yumuşak tabakayı aşındırarak peri bacalarını oluşturmuştur. İnsanlar yüzyıllar boyunca kolay oyulan bu kayalara evler, kiliseler ve yeraltı şehirleri yapmıştır. Günümüzde bölge, sıcak hava balonlarıyla dünyanın her yerinden turist çekmektedir.
(1. ve 2. soruları bu bilgilere göre cevaplayınız.)
(6 puan)1. Metindeki bilgileri coğrafyanın temel kavramlarıyla (konum, mekân, doğal ortam, insan–çevre etkileşimi) ilişkilendiriniz. Her kavram için metinden bir örnek yazınız.
(6 puan)2. Kapadokya’da doğal ortamın insan faaliyetlerini nasıl yönlendirdiğini ve insanın doğal ortamı nasıl değiştirdiğini birer örnekle açıklayınız.
Uzaktan algılama ve Coğrafi Bilgi Sistemleri (CBS) ile yapılan bazı çalışmalar:
(3. ve 4. soruları bu bilgilere göre cevaplayınız.)
(6 puan)3. Listedeki çalışmalardan hangileri uzaktan algılama, hangisi CBS analizi örneğidir? Uzaktan algılama ile CBS arasındaki farkı açıklayınız.
(7 puan)4. Bir ilde kuraklık riskine karşı önlem alınmak isteniyor. Uzaktan algılama ve CBS’nin birlikte nasıl kullanılabileceğini adım adım açıklayınız.
Bir öğrenci, okulunun çevresindeki hizmetleri haritalamak için akıllı telefonunun konum özelliğini kullanarak şu verileri toplamıştır:
(5. ve 6. soruları bu bilgilere göre cevaplayınız.)
(6 puan)5. Öğrencinin topladığı verileri nokta, çizgi ve alan (poligon) veri türlerine göre sınıflandırınız.
(6 puan)6. Öğrenci topladığı verileri bir altlık harita üzerine işleyecektir. Haritanın okunabilir olması için hangi harita elemanlarını eklemelidir? Bu harita okulun öğrencilerine nasıl yarar sağlayabilir?
Türkiye ve çevresindeki levhalara ilişkin bilgiler:
(7. ve 8. soruları bu bilgilere göre cevaplayınız.)
(6 puan)7. Anadolu levhasının hareketine yol açan etkenleri açıklayınız. Türkiye’de depremlerin sık yaşanmasının nedenini yazınız.
(7 puan)8. Kuzey Anadolu Fay Hattı üzerindeki bir şehirde depremlerin zararını azaltmak için alınması gereken önlemleri “bireysel” ve “yerel yönetim” düzeyinde ikişer madde olarak yazınız. Bu önlemlerin levha hareketleri bilgisiyle ilişkisini açıklayınız.
Yerkürenin iç yapısına ilişkin bilgiler:
| Katman | Özellik |
|---|---|
| Yer kabuğu | Kıtalarda ortalama 30–40 km, okyanus tabanlarında 5–10 km kalınlıkta, katı |
| Manto | Yaklaşık 2 900 km derinliğe kadar uzanır; üst kısmı akışkan özellik gösterir (magma) |
| Dış çekirdek | Sıvı; ağırlıklı olarak demir ve nikel |
| İç çekirdek | Çok yüksek basınç nedeniyle katı; ağırlıklı olarak demir ve nikel |
(9. ve 10. soruları bu bilgilere göre cevaplayınız.)
(6 puan)9. Tabloya göre yerkürenin katmanlarını yüzeyden merkeze doğru sıralayınız. Dış çekirdeğin sıvı, iç çekirdeğin katı olmasının nedenini açıklayınız.
(6 puan)10. Mantonun üst kısmındaki akışkan yapının levha hareketleriyle ilişkisini açıklayınız. Okyanus ve kıta kabuğu arasındaki kalınlık farkını tablodan yararlanarak yazınız.
Türkiye’de iç kuvvetlerin oluşturduğu bazı yer şekilleri:
(11. ve 12. soruları bu bilgilere göre cevaplayınız.)
(6 puan)11. Listedeki yer şekillerini oluşturan iç kuvvetleri (kıvrılma, kırılma, volkanizma) belirleyiniz. Kıvrılma ile kırılma arasındaki farkı açıklayınız.
(7 puan)12. Ege Bölgesi’nde dağların kıyıya dik uzanmasının bölgenin iklimine ve insan faaliyetlerine iki etkisini açıklayınız.
Çözünme ve çözülme ile oluşan bazı yer şekilleri ve oluştukları ortamlar:
| Yer şekli / olay | Oluştuğu ortam |
|---|---|
| Pamukkale travertenleri | Kalsiyum karbonatlı sıcak su kaynaklarının çökelttiği kalker birikintileri (Denizli) |
| Mağaralar ve obruklar | Kalker gibi suda kolay çözünen kayaçların bulunduğu alanlar (Toroslar, Konya) |
| Kayaların sıcaklık farkıyla parçalanması | Gece ile gündüz arasındaki sıcaklık farkının fazla olduğu çöller ve karasal alanlar |
| Kayaların kimyasal olarak ayrışması | Sıcak ve nemli ekvatoral alanlar |
(13. ve 14. soruları bu bilgilere göre cevaplayınız.)
(6 puan)13. Pamukkale travertenleri ile mağaraların oluşumunu karşılaştırınız. Bu iki oluşumda kayacın özelliğinin ve suyun rolünü açıklayınız.
(6 puan)14. Tablodaki son iki satırdan yola çıkarak iklim ile çözülme türü arasındaki ilişkiyi açıklayınız. Türkiye’de mekanik çözülmenin daha etkili olduğu bir bölge örneği veriniz.
Dış kuvvetlerin oluşturduğu bazı yer şekilleri:
(15. ve 16. soruları bu bilgilere göre cevaplayınız.)
(6 puan)15. Listedeki yer şekillerini aşındırma ve biriktirme şekilleri olarak sınıflandırınız ve her birini oluşturan dış kuvveti yazınız.
(7 puan)16. Delta ovalarının oluşabilmesi için gereken koşulları yazınız. Türkiye’deki delta ovalarının bu koşulları neden sağladığını ve bu ovaların ekonomik önemini açıklayınız.
Başarılar! · www.okuljet.com · Cevap anahtarı ayrı sayfadadır.
Deneme amaçlıdır. Sorular öğretmenler tarafından hazırlanmamıştır; MEB’in resmî sorularıyla ilgisi yoktur.