10. Sınıf OYSS Felsefe 1. Dönem 1. Yazılı · Cevap Anahtarı ve Puanlama

1. Soru (6 puan) · FEL.10.1.1

Örnek cevap: Felsefe “bilgelik sevgisi” anlamına gelir. “Bilge” kelimesi bilgeliğe sahip olmayı ve aramayı bitirmiş olmayı ima eder. “Bilgeliği seven” ise bilgiyi sürekli arayan, hiçbir zaman tam olarak sahip olduğunu iddia etmeyen kişidir. Bu, felsefenin hazır cevaplar değil, bitmeyen bir arayış ve sorgulama etkinliği olduğunu gösterir.

Ölçüt	Puan
Kelimenin anlamını doğru yazar	2
Felsefenin bitmeyen bir arayış olduğunu açıklar	4

2. Soru (6 puan) · FEL.10.1.1

Örnek cevap: Sorgulayıcıdır: Kabul edilen düşünceleri olduğu gibi almaz; örneğin “Herkesin yaptığı bir şey doğru mudur?” Eleştireldir ve gerekçeye dayanır: Düşüncelerin dayanaklarını sınar; örneğin “Mutlu olmak için zengin olmak gerekir mi?” sorusuna gerekçeli cevap arar. (Evrensel, tutarlı, sistemli, refleksif olma özellikleri de kabul edilir.)

Ölçüt	Puan
Birinci özelliği yazıp örneklendirir	3
İkinci özelliği yazıp örneklendirir	3

3. Soru (6 puan) · FEL.10.1.1

Örnek cevap: Mitolojik anlatılar evreni tanrıların ve doğaüstü güçlerin iradesiyle açıklar; bu açıklamalar sorgulanmadan kabul edilir. İlk filozoflar ise evrenin kaynağını su, hava, apeiron gibi doğanın kendisinde bulunan bir ilkeyle açıklamaya çalışmış, bunu akla ve gözleme dayandırmıştır. Görüşleri birbirini eleştirerek gelişmiştir.

Ölçüt	Puan
Mitolojik açıklamanın özelliğini belirtir	2
Filozofların akla/doğaya dayalı açıklamasını belirtir	2
İki yaklaşımı karşılaştırır	2

4. Soru (7 puan) · FEL.10.1.1

Örnek cevap: Felsefenin başlangıcı sayılmalarının nedeni verdikleri cevaplar değil, sordukları soru ve soruyu ele alış biçimleridir: Evrenin kaynağını doğaüstü güçlere başvurmadan, akıl yoluyla ve gerekçe göstererek açıklamaya çalışmışlardır. Birbirlerinin görüşlerini eleştirip yeni görüşler geliştirmeleri de felsefi tartışmanın başladığını gösterir. Anaksimandros, su ve hava gibi gözle görülen bir madde yerine sınırsız ve belirsiz bir ilke (apeiron) önermiştir; bu, daha soyut bir düşünme biçimidir.

Ölçüt	Puan
Soru sorma ve akla dayanma ölçütünü açıklar	3
Görüşlerin birbirini eleştirerek geliştiğini belirtir	2
Apeironun soyut bir ilke olduğunu yorumlar	2

5. Soru (6 puan) · FEL.10.1.1

Örnek cevap: Felsefe kişinin kendi düşüncelerini sorgulamasını, bildiğini sandığı şeylerin dayanaklarını fark etmesini sağlar; böylece ön yargılardan arınır. Ayrıca eleştirel ve tutarlı düşünme becerisi kazandırarak kişinin hayatına ilişkin bilinçli seçimler yapmasına ve anlamlı bir hayat sürmesine katkıda bulunur.

Ölçüt	Puan
Birinci katkıyı açıklar	3
İkinci katkıyı açıklar	3

6. Soru (6 puan) · FEL.10.1.1

Örnek cevap: “Adalet nedir?” felsefi bir sorudur: Kesin ve tek bir cevabı yoktur, deney ve ölçümle cevaplanamaz, akıl yürütme ve tartışma gerektirir, her çağda yeniden sorulur. “Su kaç derecede kaynar?” ise bilimsel bir sorudur: Deney ve ölçümle cevaplanabilir, cevabı belirli koşullarda kesindir (deniz seviyesinde 100 °C).

Ölçüt	Puan
Felsefi soruyu doğru belirler	2
Felsefi sorunun özelliklerini açıklar	2
Bilimsel soruyla farkını açıklar	2

7. Soru (6 puan) · FEL.10.1.1

Örnek cevap: Felsefe, içinde doğduğu dönemin koşullarından etkilenir. Orta Çağ’da din toplum hayatında belirleyici olduğu için inanç ile akıl ilişkisi tartışılmıştır. Bilimin geliştiği 15-17. yüzyıllarda bilginin kesinliği ve yöntem önem kazanmıştır. Aydınlanma’da özgürlük ve aklın kullanımı öne çıkmıştır. Her dönemin sorunları ve ihtiyaçları filozofların sorularını şekillendirmiştir.

Ölçüt	Puan
Felsefenin dönem koşullarından etkilendiğini belirtir	2
En az iki dönemden örnekle açıklar	4

8. Soru (7 puan) · FEL.10.1.1

Örnek cevap: Felsefe tek bir toplumun ya da kültürün ürünü değildir; Antik Yunan’da başlayan felsefi düşünce İslam dünyasında Farabi ve İbn Sina gibi filozoflarca yorumlanıp geliştirilmiş ve daha sonra Avrupa’ya aktarılmıştır. Felsefe farklı kültürlerin katkısıyla gelişen ortak bir insanlık mirasıdır. Günümüzde felsefe yapay zekâ etiği, tıp etiği (biyoetik), çevre etiği, bilim felsefesi ve hukuk gibi alanlarla ilişki içindedir.

Ölçüt	Puan
Farklı kültürlerin katkısı çıkarımını yapar	3
Felsefenin aktarılarak geliştiğini belirtir	2
Günümüzden iki uygun alan örneği verir	2

9. Soru (6 puan) · FEL.10.2.1

Örnek cevap: Görüş 1’e göre düşünce dilden bağımsızdır ve dilden önce gelir; dil yalnızca bir aktarım aracıdır. Görüş 2’ye göre ise dil düşünceyi biçimlendirir ve sınırlar; kavramlarımız ne kadar zenginse dünyayı o kadar geniş kavrar ve düşünebiliriz. Birinci görüş düşünceye, ikinci görüş dile öncelik verir.

Ölçüt	Puan
Görüş 1’i doğru açıklar	2
Görüş 2’yi doğru açıklar	2
Öncelik farkını karşılaştırır	2

10. Soru (6 puan) · FEL.10.2.1

Örnek cevap: Kavram, bir şeyin zihindeki genel ve soyut tasarımıdır; adalet kavramı herkese hakkını verme düşüncesini içerir. Sözcük, bu kavramın dildeki ses ve yazı karşılığıdır (“adalet”). Terim ise bir kavramın belli bir bilim ya da alanda özel ve kesin anlamla kullanılan adıdır (örneğin hukukta “hakkaniyet”). Kavramlar dünyayı sınıflandırmamızı, karşılaştırma yapmamızı ve akıl yürütmemizi sağlar; düşünmenin yapı taşlarıdır.

Ölçüt	Puan
Kavram, sözcük ve terimi doğru ayırt eder	4
Kavramların düşünmedeki işlevini yazar	2

11. Soru (6 puan) · FEL.10.2.1

Örnek cevap: Örnekler Görüş 2’yi desteklemektedir. Mavinin tonları için ayrı kelimeleri olan dilleri konuşanların bu tonları daha hızlı ayırt etmesi, dilin algıyı ve düşünmeyi etkilediğini gösterir. Akrabalık için ayrı kelimelerin olması da Türkçe konuşanların akrabalık ilişkilerini daha ayrıntılı düşünmesine imkân verir.

Ölçüt	Puan
Görüş 2’yi desteklediğini belirtir	2
Renk örneğiyle gerekçelendirir	2
Akrabalık örneğiyle gerekçelendirir	2

12. Soru (7 puan) · FEL.10.2.1

Örnek cevap: Örnek cevap: Dil ve düşünce karşılıklı olarak birbirini etkiler. Gerekçe 1: Çocuklar dil öğrendikçe soyut kavramlarla düşünmeye başlar; bu, dilin düşünceyi geliştirdiğini gösterir. Gerekçe 2: İnsanlar ihtiyaç duydukları yeni düşünceler için yeni kelimeler türetir (“bilgisayar”, “sosyal medya”); bu da düşüncenin dili geliştirdiğini gösterir. Yalnızca düşüncenin önce geldiğini savunan görüşe şu eleştiri yöneltilebilir: Hiçbir kavram kullanmadan karmaşık bir düşünceyi açık seçik ifade etmek mümkün görünmemektedir. (Gerekçeli her tutarlı görüş kabul edilir.)

Ölçüt	Puan
Açık bir görüş ortaya koyar	1
Görüşünü iki gerekçeyle destekler	4
Karşıt görüşe uygun bir eleştiri yöneltir	2

13. Soru (6 puan) · FEL.10.2.2

Örnek cevap: Öncüller: “Bütün insanlar ölümlüdür.” ve “Sokrates bir insandır.” Sonuç: “Sokrates ölümlüdür.” Akıl yürütme geçerlidir; öncüller doğru kabul edildiğinde sonucun yanlış olması mümkün değildir, sonuç zorunlu olarak öncüllerden çıkar.

Ölçüt	Puan
Öncülleri doğru yazar	2
Sonucu doğru yazar	2
Geçerliliği doğru açıklar	2

14. Soru (6 puan) · FEL.10.2.2

Örnek cevap: Kedilerin ve köpeğin memeli olduğu doğrudur ama köpeğin kedi olduğu sonucu yanlıştır. Hata, iki varlığın ortak bir özelliği paylaşmasından aynı tür oldukları sonucunu çıkarmaktır: Bütün kediler memelidir ama bütün memeliler kedi değildir. Doğruluk tek tek önermelerin gerçekle uyumuyla ilgilidir; geçerlilik ise sonucun öncüllerden zorunlu olarak çıkıp çıkmadığıyla, yani akıl yürütmenin biçimiyle ilgilidir.

Ölçüt	Puan
Öncüllerin doğru, sonucun yanlış olduğunu gösterir	2
Akıl yürütmedeki hatayı açıklar	2
Geçerlilik ve doğruluk farkını yazar	2

Sık yapılan hata: Öncülleri doğru olan her akıl yürütmeyi geçerli saymak.

15. Soru (6 puan) · FEL.10.2.2

Örnek cevap: İddia: Okul kantininde şekerli içecek satışı yasaklanmalıdır. Gerekçe: Şekerli içecekler obezite ve diş çürüğü riskini artırır. Kanıt: Dünya Sağlık Örgütünün şeker tüketiminin sınırlandırılması önerisi. Karşı argüman: Yasak seçme özgürlüğünü kısıtlar. Çürütme: Okul sağlığı korumakla yükümlüdür ve öğrenciler okul dışında seçim yapmaya devam edebilir.

Ölçüt	Puan
İddia ve gerekçeyi doğru belirler	2
Kanıtı doğru belirler	1
Karşı argüman ve çürütmeyi doğru belirler	3

16. Soru (7 puan) · FEL.10.2.2

Örnek cevap: Örnek: İddia: Okullarda kısa ve amaca uygun ödevler verilmelidir. Gerekçe: Ödevler derste öğrenilenlerin tekrar edilerek kalıcı hâle gelmesini sağlar. Kanıt: Bilginin aralıklı tekrarla daha uzun süre hatırlandığını gösteren öğrenme araştırmaları. Karşı argüman: Ödevler öğrencilerin dinlenme ve oyun zamanını azaltır. Çürütme: Ödevler kısa tutulur ve haftaya dengeli dağıtılırsa öğrencilerin dinlenmesine engel olmadan öğrenmeyi destekler. (Tutarlı her argüman kabul edilir.)

Ölçüt	Puan
Açık bir iddia ve uygun gerekçe yazar	2
İddiayı destekleyen bir kanıt yazar	1
Uygun bir karşı argüman yazar	2
Karşı argümanı tutarlı biçimde çürütür	2