10. Sınıf OYSS Felsefe 1. Dönem 1. Yazılı Cevap Anahtarı

Örnek cevap

Felsefe “bilgelik sevgisi” anlamına gelir. “Bilge” kelimesi bilgeliğe sahip olmayı ve aramayı bitirmiş olmayı ima eder. “Bilgeliği seven” ise bilgiyi sürekli arayan, hiçbir zaman tam olarak sahip olduğunu iddia etmeyen kişidir. Bu, felsefenin hazır cevaplar değil, bitmeyen bir arayış ve sorgulama etkinliği olduğunu gösterir.

Örnek cevap

Sorgulayıcıdır: Kabul edilen düşünceleri olduğu gibi almaz; örneğin “Herkesin yaptığı bir şey doğru mudur?” Eleştireldir ve gerekçeye dayanır: Düşüncelerin dayanaklarını sınar; örneğin “Mutlu olmak için zengin olmak gerekir mi?” sorusuna gerekçeli cevap arar. (Evrensel, tutarlı, sistemli, refleksif olma özellikleri de kabul edilir.)

Örnek cevap

Mitolojik anlatılar evreni tanrıların ve doğaüstü güçlerin iradesiyle açıklar; bu açıklamalar sorgulanmadan kabul edilir. İlk filozoflar ise evrenin kaynağını su, hava, apeiron gibi doğanın kendisinde bulunan bir ilkeyle açıklamaya çalışmış, bunu akla ve gözleme dayandırmıştır. Görüşleri birbirini eleştirerek gelişmiştir.

Örnek cevap

Felsefenin başlangıcı sayılmalarının nedeni verdikleri cevaplar değil, sordukları soru ve soruyu ele alış biçimleridir: Evrenin kaynağını doğaüstü güçlere başvurmadan, akıl yoluyla ve gerekçe göstererek açıklamaya çalışmışlardır. Birbirlerinin görüşlerini eleştirip yeni görüşler geliştirmeleri de felsefi tartışmanın başladığını gösterir. Anaksimandros, su ve hava gibi gözle görülen bir madde yerine sınırsız ve belirsiz bir ilke (apeiron) önermiştir; bu, daha soyut bir düşünme biçimidir.

Örnek cevap

Felsefe kişinin kendi düşüncelerini sorgulamasını, bildiğini sandığı şeylerin dayanaklarını fark etmesini sağlar; böylece ön yargılardan arınır. Ayrıca eleştirel ve tutarlı düşünme becerisi kazandırarak kişinin hayatına ilişkin bilinçli seçimler yapmasına ve anlamlı bir hayat sürmesine katkıda bulunur.

Örnek cevap

“Adalet nedir?” felsefi bir sorudur: Kesin ve tek bir cevabı yoktur, deney ve ölçümle cevaplanamaz, akıl yürütme ve tartışma gerektirir, her çağda yeniden sorulur. “Su kaç derecede kaynar?” ise bilimsel bir sorudur: Deney ve ölçümle cevaplanabilir, cevabı belirli koşullarda kesindir (deniz seviyesinde 100 °C).

Örnek cevap

Felsefe, içinde doğduğu dönemin koşullarından etkilenir. Orta Çağ’da din toplum hayatında belirleyici olduğu için inanç ile akıl ilişkisi tartışılmıştır. Bilimin geliştiği 15-17. yüzyıllarda bilginin kesinliği ve yöntem önem kazanmıştır. Aydınlanma’da özgürlük ve aklın kullanımı öne çıkmıştır. Her dönemin sorunları ve ihtiyaçları filozofların sorularını şekillendirmiştir.

Örnek cevap

Felsefe tek bir toplumun ya da kültürün ürünü değildir; Antik Yunan’da başlayan felsefi düşünce İslam dünyasında Farabi ve İbn Sina gibi filozoflarca yorumlanıp geliştirilmiş ve daha sonra Avrupa’ya aktarılmıştır. Felsefe farklı kültürlerin katkısıyla gelişen ortak bir insanlık mirasıdır. Günümüzde felsefe yapay zekâ etiği, tıp etiği (biyoetik), çevre etiği, bilim felsefesi ve hukuk gibi alanlarla ilişki içindedir.

Örnek cevap

Görüş 1’e göre düşünce dilden bağımsızdır ve dilden önce gelir; dil yalnızca bir aktarım aracıdır. Görüş 2’ye göre ise dil düşünceyi biçimlendirir ve sınırlar; kavramlarımız ne kadar zenginse dünyayı o kadar geniş kavrar ve düşünebiliriz. Birinci görüş düşünceye, ikinci görüş dile öncelik verir.

Örnek cevap

Kavram, bir şeyin zihindeki genel ve soyut tasarımıdır; adalet kavramı herkese hakkını verme düşüncesini içerir. Sözcük, bu kavramın dildeki ses ve yazı karşılığıdır (“adalet”). Terim ise bir kavramın belli bir bilim ya da alanda özel ve kesin anlamla kullanılan adıdır (örneğin hukukta “hakkaniyet”). Kavramlar dünyayı sınıflandırmamızı, karşılaştırma yapmamızı ve akıl yürütmemizi sağlar; düşünmenin yapı taşlarıdır.

Örnek cevap

Örnekler Görüş 2’yi desteklemektedir. Mavinin tonları için ayrı kelimeleri olan dilleri konuşanların bu tonları daha hızlı ayırt etmesi, dilin algıyı ve düşünmeyi etkilediğini gösterir. Akrabalık için ayrı kelimelerin olması da Türkçe konuşanların akrabalık ilişkilerini daha ayrıntılı düşünmesine imkân verir.

Örnek cevap

Örnek cevap: Dil ve düşünce karşılıklı olarak birbirini etkiler. Gerekçe 1: Çocuklar dil öğrendikçe soyut kavramlarla düşünmeye başlar; bu, dilin düşünceyi geliştirdiğini gösterir. Gerekçe 2: İnsanlar ihtiyaç duydukları yeni düşünceler için yeni kelimeler türetir (“bilgisayar”, “sosyal medya”); bu da düşüncenin dili geliştirdiğini gösterir. Yalnızca düşüncenin önce geldiğini savunan görüşe şu eleştiri yöneltilebilir: Hiçbir kavram kullanmadan karmaşık bir düşünceyi açık seçik ifade etmek mümkün görünmemektedir. (Gerekçeli her tutarlı görüş kabul edilir.)

Örnek cevap

Öncüller: “Bütün insanlar ölümlüdür.” ve “Sokrates bir insandır.” Sonuç: “Sokrates ölümlüdür.” Akıl yürütme geçerlidir; öncüller doğru kabul edildiğinde sonucun yanlış olması mümkün değildir, sonuç zorunlu olarak öncüllerden çıkar.

Örnek cevap

Kedilerin ve köpeğin memeli olduğu doğrudur ama köpeğin kedi olduğu sonucu yanlıştır. Hata, iki varlığın ortak bir özelliği paylaşmasından aynı tür oldukları sonucunu çıkarmaktır: Bütün kediler memelidir ama bütün memeliler kedi değildir. Doğruluk tek tek önermelerin gerçekle uyumuyla ilgilidir; geçerlilik ise sonucun öncüllerden zorunlu olarak çıkıp çıkmadığıyla, yani akıl yürütmenin biçimiyle ilgilidir.

Örnek cevap

İddia: Okul kantininde şekerli içecek satışı yasaklanmalıdır. Gerekçe: Şekerli içecekler obezite ve diş çürüğü riskini artırır. Kanıt: Dünya Sağlık Örgütünün şeker tüketiminin sınırlandırılması önerisi. Karşı argüman: Yasak seçme özgürlüğünü kısıtlar. Çürütme: Okul sağlığı korumakla yükümlüdür ve öğrenciler okul dışında seçim yapmaya devam edebilir.

Örnek cevap

Örnek: İddia: Okullarda kısa ve amaca uygun ödevler verilmelidir. Gerekçe: Ödevler derste öğrenilenlerin tekrar edilerek kalıcı hâle gelmesini sağlar. Kanıt: Bilginin aralıklı tekrarla daha uzun süre hatırlandığını gösteren öğrenme araştırmaları. Karşı argüman: Ödevler öğrencilerin dinlenme ve oyun zamanını azaltır. Çürütme: Ödevler kısa tutulur ve haftaya dengeli dağıtılırsa öğrencilerin dinlenmesine engel olmadan öğrenmeyi destekler. (Tutarlı her argüman kabul edilir.)