Deneme amaçlıdır. Sorular ve cevaplar öğretmenler tarafından hazırlanmamıştır; MEB’in resmî sorularıyla ilgisi yoktur.
1. Soru (6 puan) · TAR.10.1.1
Örnek cevap: Dandanakan Savaşı ile Büyük Selçuklu Devleti kurulmuş ve Selçuklular Horasan’da güçlü bir devlet hâline gelmiştir. Malazgirt Savaşı ise Anadolu’nun kapılarını Türklere açmış ve Türklerin Anadolu’ya yerleşmesini hızlandırmıştır. Birincisi devletin kuruluşunu, ikincisi Türklerin yeni bir yurda yönelmesini sağlamıştır.
| Ölçüt | Puan |
|---|---|
| Dandanakan’ın etkisini açıklar | 2 |
| Malazgirt’in etkisini açıklar | 2 |
| İki savaşın etkilerini karşılaştırır | 2 |
2. Soru (6 puan) · TAR.10.1.1
Örnek cevap: Malazgirt’ten sonra Bizans Türkleri Anadolu’dan çıkarmak için mücadele etmeye devam etmişti. Miryokefalon’da Bizans’ın yenilmesiyle Türkleri Anadolu’dan çıkarma umudu sona ermiş ve Anadolu’nun Türk yurdu olduğu kesinleşmiştir. Bu nedenle Malazgirt’in sonucunu kalıcı hâle getiren bir zafer olarak görülür.
| Ölçüt | Puan |
|---|---|
| Bizans’ın Malazgirt sonrası mücadelesini belirtir | 2 |
| Anadolu’nun Türk yurdu olduğunun kesinleştiğini açıklar | 4 |
3. Soru (6 puan) · TAR.10.1.1
Örnek cevap: Beylikler Anadolu’nun farklı bölgelerinde yönetim kurarak bu bölgelere Türkmenlerin yerleşmesini sağlamıştır. Cami, medrese, köprü gibi eserler yaparak bölgeye Türk-İslam kimliği kazandırmışlardır.
| Ölçüt | Puan |
|---|---|
| Türkmenlerin yerleşmesini sağladıklarını belirtir | 3 |
| Eserlerle Türk-İslam kimliği kazandırdıklarını açıklar | 3 |
4. Soru (7 puan) · TAR.10.1.1
Örnek cevap: Malazgirt Savaşı Türklerin Anadolu’ya yerleşmesini başlatmış ve Türk siyasi varlığının kurulmasını sağlamıştır. Kösedağ Savaşı’ndan sonra ise Türkiye Selçukluları Moğol hâkimiyetine girmiş, merkezî otorite zayıflamış ve Anadolu’da Türk siyasi birliği bozularak beylikler dönemine geçilmiştir. Biri Anadolu’da Türk birliğinin başlangıcı, diğeri bu birliğin dağılmasının başlangıcıdır.
| Ölçüt | Puan |
|---|---|
| Malazgirt’in Türk siyasi varlığını başlattığını belirtir | 2 |
| Kösedağ’ın Moğol hâkimiyeti ve birliğin bozulmasına yol açtığını belirtir | 3 |
| İki savaşı karşılaştırarak sonuç çıkarır | 2 |
5. Soru (6 puan) · TAR.10.1.1
Örnek cevap: Başkent İznik kaybedilmiş ve Konya’ya taşınmıştır. Türklerin Batı Anadolu’daki ilerleyişi bir süre durmuş, Bizans bazı toprakları geri almıştır.
| Ölçüt | Puan |
|---|---|
| Birinci etkiyi yazar | 3 |
| İkinci etkiyi yazar | 3 |
6. Soru (6 puan) · TAR.10.1.1
Örnek cevap: Haçlı tehlikesi karşısında birbirleriyle rekabet eden Türkiye Selçukluları ve Danişmentliler zaman zaman ortak düşmana karşı birlikte hareket etmiştir. Ortak tehlike, Türk devletleri arasında geçici iş birliğine yol açmıştır.
| Ölçüt | Puan |
|---|---|
| Türk devletlerinin birlikte hareket ettiğini belirtir | 3 |
| Bunu ortak tehlikeyle ilişkilendirir | 3 |
7. Soru (6 puan) · TAR.10.1.2
Örnek cevap: Ülkenin hükümdar ailesinin ortak malı sayılması (melikler aracılığıyla yönetim) ve yönetme yetkisinin Tanrı tarafından hükümdar ailesine verildiği inancı (kut anlayışı) Selçuklularda da devam etmiştir.
| Ölçüt | Puan |
|---|---|
| Ortak mal anlayışını yazar | 3 |
| Kut anlayışını ya da başka uygun bir geleneği yazar | 3 |
8. Soru (7 puan) · TAR.10.1.2
Örnek cevap: Bu anlayış şehzadelerin yönetim tecrübesi kazanmasını sağlamıştır. Ancak hükümdarın ölümünden sonra her melik tahtta hak iddia ettiği için taht kavgaları çıkmış, merkezî otorite zayıflamış ve devletin parçalanmasına zemin hazırlanmıştır.
| Ölçüt | Puan |
|---|---|
| Olumlu bir etkisini belirtir | 2 |
| Taht kavgalarına yol açtığını belirtir | 2 |
| Merkezî otoritenin zayıflaması / parçalanma sonucunu açıklar | 3 |
9. Soru (6 puan) · TAR.10.1.2
Örnek cevap: Orduya katkısı: Devlet hazineden para harcamadan sürekli hazır, güçlü bir atlı ordu besler. Ekonomiye katkısı: İkta sahipleri toprağın işlenmesini ve vergilerin toplanmasını sağladığı için üretim sürer, hazinenin yükü azalır.
| Ölçüt | Puan |
|---|---|
| Orduya katkısını açıklar | 3 |
| Ekonomiye katkısını açıklar | 3 |
10. Soru (6 puan) · TAR.10.1.2
Örnek cevap: Türkmen boyları ve ikta askerleri kendi beylerine bağlı olabiliyordu. Sultan, kendisine doğrudan bağlı, sadık ve sürekli hazır bir ordu oluşturarak merkezî otoritesini güçlendirmek ve isyanlara karşı kendini korumak istemiştir.
| Ölçüt | Puan |
|---|---|
| Diğer kuvvetlerin beylere bağlı olabildiğini belirtir | 2 |
| Sadık, sürekli hazır ordu ile merkezî otoriteyi güçlendirme amacını açıklar | 4 |
11. Soru (6 puan) · TAR.10.1.2
Örnek cevap: Atabeyler, küçük yaşta bir bölgenin yönetimine gönderilen melikleri eğitmek, onlara yönetim tecrübesi kazandırmak ve bölgeyi melik adına yönetmek amacıyla görevlendirilmiştir.
| Ölçüt | Puan |
|---|---|
| Melikleri eğitme/yetiştirme amacını belirtir | 3 |
| Bölgenin yönetimine yardım ettiklerini belirtir | 3 |
12. Soru (7 puan) · TAR.10.1.2
Örnek cevap: Süreklilik: Şehzadelerin devlet yönetiminde yetiştirilmesi geleneği devam etmiştir. Değişim: Merkezî otorite zayıfladığında bazı atabeyler bulundukları bölgelerde güç kazanarak bağımsız devletler kurmuştur. Böylece yönetimi güçlendirmek için kurulan bir kurum, zamanla merkezî otoritenin zayıflamasına katkıda bulunmuştur.
| Ölçüt | Puan |
|---|---|
| Sürekliliği açıklar | 2 |
| Değişimi (bağımsız atabeylikler) açıklar | 3 |
| Kurumun rolündeki dönüşümü sonuç olarak değerlendirir | 2 |
13. Soru (6 puan) · TAR.10.1.3
Örnek cevap: Kervansaraylar yapılması ve tüccarların ücretsiz ağırlanması, yolların güvenli ve konforlu olmasını sağlamıştır. Tüccarın zararının devletçe karşılanması (devlet sigortası) tüccarlara güven vermiştir. Amaç, ticaret yollarını Anadolu’dan geçirerek ülkenin zenginleşmesini sağlamaktır.
| Ölçüt | Puan |
|---|---|
| Birinci önlemi ve amacını açıklar | 3 |
| İkinci önlemi ve amacını açıklar | 3 |
14. Soru (6 puan) · TAR.10.1.3
Örnek cevap: Kervansarayların ve ticaret yollarının çevresinde yeni yerleşim yerleri ortaya çıkmış, var olan şehirler büyümüştür. Konya, Kayseri, Sivas gibi şehirler ticaret merkezi hâline gelmiş; liman şehirlerinin alınmasıyla Antalya, Alanya ve Sinop gelişmiştir.
| Ölçüt | Puan |
|---|---|
| Yollar çevresinde yerleşmenin arttığını belirtir | 3 |
| Ticaret merkezi hâline gelen şehirlerden örnek verir | 3 |
15. Soru (6 puan) · TAR.10.1.3
Örnek cevap: Vakıflar sayesinde cami, medrese, darüşşifa, kervansaray ve çeşme gibi yapılar inşa edilmiş ve bu yapıların giderleri karşılanmıştır. Örneğin Gevher Nesibe Darüşşifası hem hastaları tedavi etmiş hem de tıp eğitimi vermiştir. Böylece şehirler eğitim, sağlık ve sosyal hizmetler bakımından gelişmiştir.
| Ölçüt | Puan |
|---|---|
| Vakıfların yapı inşası ve giderlerini karşıladığını belirtir | 3 |
| Gevher Nesibe örneğiyle şehir hayatına katkıyı açıklar | 3 |
16. Soru (7 puan) · TAR.10.1.3
Örnek cevap: Türkmenlerin köy ve kasabalara yerleşmesi, Türk nüfusunun Anadolu’ya kalıcı olarak yerleşmesini sağlamıştır. Yerleşik hayatla tarım, zanaat ve ticaret gelişmiş; Türk dili, kültürü ve yer adları yaygınlaşmıştır. Bu süreç Anadolu’nun kalıcı bir Türk yurdu hâline gelmesinde belirleyici olmuştur. Ancak yerleşim tek başına yeterli değildir; siyasi güvenlik ve ekonomik canlılık da bu süreci desteklemiştir.
| Ölçüt | Puan |
|---|---|
| Yerleşmenin kalıcı Türk nüfusu oluşturduğunu belirtir | 2 |
| Ekonomik ve kültürel sonuçlarını açıklar | 3 |
| İlişkiyi diğer etkenlerle birlikte değerlendirir | 2 |