Deneme amaçlıdır. Sorular ve cevaplar öğretmenler tarafından hazırlanmamıştır; MEB’in resmî sorularıyla ilgisi yoktur.
1. Soru (6 puan) · BİY.11.1.1
Örnek cevap: Bakteride uyaran kimyasaldır (besin maddesi) ve tepki görece yavaştır. Venüs sinekkapanda uyaran dokunmadır ve bitkiler için oldukça hızlı bir tepkidir. Kedide uyaran sestir; sinir sistemi sayesinde tepki çok hızlıdır.
| Ölçüt | Puan |
|---|---|
| Üç canlının uyaran türlerini doğru belirtir | 3 |
| Tepki hızlarını karşılaştırır | 3 |
2. Soru (7 puan) · BİY.11.1.1
Örnek cevap: Tüm canlılar çevredeki değişiklikleri algılayıp tepki verir; bu sayede besin bulur, tehlikeden korunur ve yaşamını sürdürür. Hayvanlar tepkilerini sinir ve endokrin sistem aracılığıyla genellikle hızlı ve hareketle verir. Bitkilerde sinir sistemi yoktur; tepkiler çoğunlukla hormonlar ve hücrelerdeki su (turgor) değişimleriyle, genellikle daha yavaş gerçekleşir.
| Ölçüt | Puan |
|---|---|
| Tepkinin besin bulma/tehlikeden korunma ile yaşamı sürdürmeye katkısını genellemeyle açıklar | 3 |
| Hayvanlarda sinir/endokrin sistemin rolünü belirtir | 2 |
| Bitkilerde hormon/turgor değişimiyle tepki verildiğini belirtir | 2 |
3. Soru (6 puan) · BİY.11.1.2
Örnek cevap: Kuraklık döneminde absisik asit tohumun uyku hâlini sürdürerek çimlenmeyi engeller. Uygun koşullar oluşunca giberellin tohumun çimlenmesini uyarır.
| Ölçüt | Puan |
|---|---|
| Absisik asidi uyku hâlini sürdürme göreviyle yazar | 3 |
| Giberellini çimlenmeyi uyarma göreviyle yazar | 3 |
4. Soru (6 puan) · BİY.11.1.2
Örnek cevap: Absisik asit stomaların kapanmasını sağlar. Stomalar kapanınca terleme yoluyla su kaybı azalır ve bitki kuraklık döneminde suyunu korur.
| Ölçüt | Puan |
|---|---|
| Stomaların kapandığını belirtir | 3 |
| Su kaybının azaldığını açıklar | 3 |
5. Soru (6 puan) · BİY.11.1.2
Örnek cevap: Olgun elmalar etilen gazı salgılar. Kapalı kutuda biriken etilen ham muzların daha hızlı olgunlaşmasını sağlar.
| Ölçüt | Puan |
|---|---|
| Etileni belirtir | 3 |
| Muzların olgunlaşmasının hızlandırıldığını açıklar | 3 |
6. Soru (6 puan) · BİY.11.1.2
Örnek cevap: Uç tomurcuk oksin üretir ve bu hormon yan tomurcukların gelişmesini baskılar (tepe baskınlığı). Uç kısım budanınca oksin kaynağı ortadan kalkar, yan tomurcuklar üzerindeki baskı kalkar ve yan dallar gelişir. Böylece bitki daha gür ve sık olur.
| Ölçüt | Puan |
|---|---|
| Uç tomurcuğun oksin ürettiğini belirtir | 2 |
| Oksinin yan tomurcukları baskıladığını (tepe baskınlığı) açıklar | 2 |
| Budamayla baskının kalkıp yan dalların geliştiğini açıklar | 2 |
7. Soru (7 puan) · BİY.11.1.3
Örnek cevap: I – yönelme, uyaran: dokunma (tigmotropizma). II – irkilme, uyaran: dokunma (tigmonasti/sismonasti). III – yönelme, uyaran: yer çekimi (gravitropizma). IV – irkilme, uyaran: sıcaklık (termonasti). V – yönelme, uyaran: kimyasal madde (kemotropizma).
| Ölçüt | Puan |
|---|---|
| I: yönelme – dokunma | 1 |
| II: irkilme – dokunma | 1 |
| III: yönelme – yer çekimi | 2 |
| IV: irkilme – sıcaklık | 2 |
| V: yönelme – kimyasal madde | 1 |
8. Soru (6 puan) · BİY.11.1.3
Örnek cevap: Yönelmede hareketin yönü uyaranın geldiği yöne bağlıdır ve büyümeyle gerçekleştiği için kalıcıdır; sarmaşık dokunduğu direğe doğru büyüyerek sarılır. İrkilmede hareketin yönü uyaranın yönüne bağlı değildir ve hücrelerdeki su (turgor) değişimiyle gerçekleştiği için geçicidir; küstüm otunun yaprakları nereden dokunulursa dokunulsun kapanır ve bir süre sonra yeniden açılır.
| Ölçüt | Puan |
|---|---|
| Yönelmenin uyaranın yönüne bağlı ve kalıcı olduğunu belirtir | 2 |
| İrkilmenin uyaranın yönünden bağımsız ve geçici olduğunu belirtir | 2 |
| I ve II numaralı örneklerle açıklar | 2 |
9. Soru (6 puan) · BİY.11.1.3
Örnek cevap: Öglenanın hareketi göçüm (taksi) hareketidir; ışığa doğru olduğu için fototaksidir. Taksi hareketinde canlının tamamı yer değiştirir. Yönelmede ise bitki yer değiştirmez, yalnızca organı (gövde, kök) uyarana doğru büyüyerek yön değiştirir.
| Ölçüt | Puan |
|---|---|
| Hareketi göçüm (taksi/fototaksi) olarak belirtir | 3 |
| Taksiyde canlının bütünüyle yer değiştirdiğini, yönelmede yalnızca organın büyüdüğünü açıklar | 3 |
10. Soru (6 puan) · BİY.11.1.3
Örnek cevap: Gövdenin ışığa doğru büyümesi pozitif fototropizmadır. Kökün ışıktan uzağa büyümesi negatif fototropizma, yer çekimi yönünde aşağı büyümesi pozitif gravitropizmadır. Gövde ise yer çekimine ters yönde büyüdüğü için negatif gravitropizma gösterir.
| Ölçüt | Puan |
|---|---|
| Gövdenin pozitif fototropizma gösterdiğini yazar | 2 |
| Kökün negatif fototropizma/pozitif gravitropizma gösterdiğini yazar | 2 |
| Gövdenin negatif gravitropizmasını ya da pozitif-negatif kavramlarını doğru açıklar | 2 |
11. Soru (6 puan) · BİY.11.1.4
Örnek cevap: Bağımsız değişken ışığın geliş yönüdür. Kontrol grubu her yönden eşit ışık alan B grubudur. A grubundaki hareket pozitif fototropizmadır (ışığa yönelme).
| Ölçüt | Puan |
|---|---|
| Bağımsız değişkeni ışığın geliş yönü olarak yazar | 2 |
| B grubunu kontrol grubu olarak belirtir | 2 |
| Hareketi pozitif fototropizma olarak adlandırır | 2 |
12. Soru (7 puan) · BİY.11.1.4
Örnek cevap: Işık tek yönden geldiğinde oksin gövdenin gölgede kalan (sağ) tarafında birikir. Bu taraftaki hücreler daha fazla uzar ve gövde ışığın geldiği sola doğru eğilir. Oksinin etkisini göstermek için fidelerin oksin üreten uç kısımları kesilerek yine tek yönden ışık verilen bir grup eklenebilir; bu fidelerin ışığa yönelmemesi beklenir.
| Ölçüt | Puan |
|---|---|
| Oksinin gölgede kalan tarafta biriktiğini belirtir | 2 |
| Bu taraftaki hücrelerin daha çok uzayarak eğilmeye neden olduğunu açıklar | 2 |
| Ucu kesilmiş fidelerle uygun bir deney grubu önerir | 3 |
13. Soru (6 puan) · BİY.11.1.5
Örnek cevap: Göz: fotoreseptör. Kulak: mekanoreseptör (işitme ve denge). Burun: kemoreseptör. Dil: kemoreseptör. Deri: mekanoreseptör, termoreseptör ve ağrı reseptörü.
| Ölçüt | Puan |
|---|---|
| Göz ve kulak için reseptörleri doğru yazar | 2 |
| Burun ve dil için kemoreseptörü yazar | 2 |
| Deri için en az iki reseptör türü yazar | 2 |
14. Soru (6 puan) · BİY.11.1.5
Örnek cevap: Ağrı, vücutta bir doku hasarı ya da tehlike olduğunu gösteren uyarı sinyalidir. Ağrı reseptörleri uyarana alışsaydı hasar sürerken ağrı hissedilmez ve kişi önlem almazdı. Uyum göstermemeleri sayesinde kişi tehlike sürdükçe uyarılır ve kendini korumak için harekete geçer.
| Ölçüt | Puan |
|---|---|
| Ağrının doku hasarını bildiren bir uyarı olduğunu belirtir | 3 |
| Uyum olmaması sayesinde kişinin önlem aldığını/korunduğunu açıklar | 3 |
15. Soru (6 puan) · BİY.11.1.5
Örnek cevap: I – kemoreseptör, burun. II – termoreseptör, deri. III – fotoreseptör, göz. IV – mekanoreseptör, iç kulak (denge).
| Ölçüt | Puan |
|---|---|
| I numaralı durum | 1 |
| II numaralı durum | 1 |
| III numaralı durum | 2 |
| IV numaralı durumu iç kulaktaki denge reseptörleriyle eşleştirir | 2 |
16. Soru (7 puan) · BİY.11.1.5
Örnek cevap: Denge, iç kulaktaki yarım daire kanallarında bulunan sıvı ve mekanoreseptörlerle algılanır. Dönme durduğunda kanallardaki sıvı eylemsizlik nedeniyle bir süre daha hareket etmeye devam eder. Reseptörler dönme sürüyormuş gibi uyarılır ve kişi başının döndüğünü hisseder.
| Ölçüt | Puan |
|---|---|
| Dengenin iç kulaktaki yarım daire kanallarıyla algılandığını belirtir | 2 |
| Kanallardaki sıvının hareketinin bir süre sürdüğünü açıklar | 2 |
| Reseptörlerin dönme sürüyormuş gibi uyarılmaya devam ettiğini belirtir | 3 |