Deneme amaçlıdır. Sorular ve cevaplar öğretmenler tarafından hazırlanmamıştır; MEB’in resmî sorularıyla ilgisi yoktur.
1. Soru (6 puan) · COĞ.11.1.1
Örnek cevap: Dere yatakları, yoğun yağışlarda suyun aktığı doğal alanlardır; bu alanlara yapılan binalar suyun yolunu kapatır ve su baskınlarına yol açar. Ayrıca yüzeylerin beton ve asfaltla kaplanması yağış suyunun toprağa sızmasını engeller; yüzeysel akış artar ve kısa sürede büyük miktarda su dere yataklarına ulaşır. Yeşil alanların azalması da suyun tutulmasını zorlaştırır.
| Ölçüt | Puan |
|---|---|
| Dere yataklarına yapılaşmanın etkisini açıklar | 3 |
| Beton yüzeylerin ve yeşil alan kaybının etkisini açıklar | 3 |
2. Soru (6 puan) · COĞ.11.1.1
Örnek cevap: Coğrafya; yer şekilleri, akarsu havzaları, yağış özellikleri ve yerleşme arasındaki ilişkileri bütüncül olarak inceler, CBS ile riskli alanları haritalayarak planlamaya yön verir. Öneriler: Dere yatakları ve taşkın alanlarının imara kapatılması, mevcut yapıların bu alanlardan taşınması; yağmur suyunun toprağa sızmasını sağlayan yeşil alanlar, geçirgen kaplamalar ve yağmur suyu toplama sistemleri oluşturulması.
| Ölçüt | Puan |
|---|---|
| Coğrafyanın katkısını açıklar | 2 |
| Birinci uygun çözüm önerisi | 2 |
| İkinci uygun çözüm önerisi | 2 |
3. Soru (6 puan) · COĞ.11.2.1
Örnek cevap: Diri fay hatları katmanı ile okullar, hastaneler ve afet toplanma alanları katmanı birlikte açılmalıdır; konumun anlaşılması için sokak haritası da eklenebilir. Çakıştırma, farklı verilerin aynı harita üzerinde birbiriyle ilişkisinin görülmesini sağlar; böylece tek bir veride görülemeyen sonuçlara (örneğin fay hattına çok yakın toplanma alanları) ulaşılır.
| Ölçüt | Puan |
|---|---|
| Doğru katmanları seçer | 3 |
| Çakıştırmanın faydasını açıklar | 3 |
4. Soru (7 puan) · COĞ.11.2.1
Örnek cevap: Fay hattına uzak olmalıdır: Diri fay hatları katmanı. Nüfusun yoğun olduğu mahallelere yakın ve yeterli büyüklükte olmalıdır: Mahallelere göre nüfus yoğunluğu katmanı. Hastanelere ve ana yollara kolay ulaşılabilir, çevresinde yıkılabilecek yüksek binalar bulunmayan açık bir alan olmalıdır: Okullar–hastaneler ile sokak haritası ve uydu görüntüsü katmanları.
| Ölçüt | Puan |
|---|---|
| Üç uygun ölçüt yazar | 4 |
| Ölçütleri doğru katmanlarla eşleştirir | 3 |
5. Soru (6 puan) · COĞ.11.3.1
Örnek cevap: Tatlı sular buzullarda (kutup buzulları ve dağ buzulları), yeraltı sularında, göllerde, akarsularda, topraktaki nemde ve atmosferdeki su buharında bulunur. Tatlı suyun büyük bölümü (yaklaşık üçte ikisi) buzullardadır. Bu nedenle insanın kolayca kullanabileceği göl ve akarsu suyu toplam suyun çok küçük bir kısmıdır; tatlı su sınırlı ve değerli bir kaynaktır.
| Ölçüt | Puan |
|---|---|
| Tatlı su kaynaklarını yazar | 2 |
| Büyük bölümün buzullarda olduğunu belirtir | 2 |
| Kullanım açısından anlamını açıklar | 2 |
6. Soru (6 puan) · COĞ.11.3.1
Örnek cevap: Yüzey suları: Akarsular, göller, okyanus ve denizler, buzullar. Yeraltı suları: Kaynaklar (pınarlar), artezyen ve kuyu suları, taban suyu. Yeraltı suları, yağış ve eriyen kar sularının geçirimli kayaç ve topraklardan sızarak geçirimsiz bir tabaka üzerinde birikmesiyle oluşur.
| Ölçüt | Puan |
|---|---|
| Yüzey sularına iki örnek verir | 2 |
| Yeraltı sularına iki örnek verir | 2 |
| Yeraltı sularının oluşumunu açıklar | 2 |
7. Soru (6 puan) · COĞ.11.3.1
Örnek cevap: Van Gölü: volkanik set gölü. Tuz Gölü: tektonik göl. Tortum Gölü: heyelan set gölü. Atatürk Baraj Gölü: yapay (baraj) göl.
| Ölçüt | Puan |
|---|---|
| Dört gölü doğru sınıflandırır (Van ve Tortum 2’şer, diğerleri 1’er puan) | 6 |
8. Soru (7 puan) · COĞ.11.3.1
Örnek cevap: Van Gölü ve Tuz Gölü’nün denize ya da başka bir akarsuya bağlanan bir çıkışı yoktur (kapalı havzada yer alırlar). Göle akarsularla gelen çözünmüş mineraller göl suyunda kalır; su yalnızca buharlaşarak kaybolduğu için mineraller zamanla birikir ve sular tuzlu ya da sodalı hâle gelir. Bir gölün suyunun tatlı olması için gölün bir gideğeninin (dışarıya akışının) olması, suyun sürekli yenilenmesi gerekir.
| Ölçüt | Puan |
|---|---|
| Göllerin çıkışının olmadığını belirtir | 2 |
| Buharlaşma ve mineral birikimini açıklar | 3 |
| Tatlı su için gideğen koşulunu yazar | 2 |
9. Soru (6 puan) · COĞ.11.3.2
Örnek cevap: Harran Ovası gibi alanların sulamaya açılmasıyla pamuk başta olmak üzere tarımsal üretim ve verim artmış, çiftçilerin geliri yükselmiştir. Barajlarla hidroelektrik enerji üretimi artmış, ülkenin enerji ihtiyacına katkı sağlanmıştır. Tarıma dayalı sanayi ve istihdam gelişmiş, bölgeden dışarıya göç azalmıştır.
| Ölçüt | Puan |
|---|---|
| Birinci etkiyi açıklar | 3 |
| İkinci etkiyi açıklar | 3 |
10. Soru (6 puan) · COĞ.11.3.2
Örnek cevap: Bu nehirler birden fazla ülkeden geçtiği için yukarı havzadaki ülkenin yaptığı barajlar aşağı havzadaki ülkelere ulaşan su miktarını ve zamanını etkileyebilir; bu durum ülkeler arasında su paylaşımı konusunda anlaşmazlıklara ve diplomatik görüşmelere yol açar. Öneri: Ülkeler ortak teknik komisyonlar kurarak su verilerini paylaşmalı, kurak dönemleri de dikkate alan su paylaşım ve havza yönetimi anlaşmaları yapmalıdır.
| Ölçüt | Puan |
|---|---|
| Sınır aşan suların siyasi sonuçlarını açıklar | 4 |
| Uygun bir çözüm önerisi yazar | 2 |
11. Soru (6 puan) · COĞ.11.3.2
Örnek cevap: Nedenler: Yağışın az olması nedeniyle sulamanın yeraltı sularına bağlı olması, çok sayıda kuyu açılması, su isteği yüksek ürünlerin yetiştirilmesi ve salma sulama ile suyun israf edilmesi. Sonuçlar: Obrukların oluşması, kuyuların kuruması ve daha derin kuyu açma zorunluluğu, göl ve sulak alanların kuruması, tarımsal üretimin ve geçim kaynaklarının tehlikeye girmesi.
| Ölçüt | Puan |
|---|---|
| En az iki nedeni yazar | 3 |
| En az iki sonucu yazar | 3 |
12. Soru (7 puan) · COĞ.11.3.2
Örnek cevap: Çevresel: Obruklar, sulak alanların kuruması ve canlı türlerinin yaşam alanlarını kaybetmesi. Ekonomik: Tarımsal üretimin azalması, kuyu açma ve enerji maliyetlerinin artması, çiftçi gelirlerinin düşmesi. Sosyokültürel: Geçimini tarımdan sağlayan ailelerin göç etmek zorunda kalması, köylerin boşalması. Çiftçiler için öneri: Damla ve yağmurlama sulamaya geçmek, az su isteyen ürünler yetiştirmek. Devlet için öneri: Kaçak kuyuları denetlemek, su tasarruflu sulamayı desteklemek, ürün desenini su potansiyeline göre planlamak.
| Ölçüt | Puan |
|---|---|
| Üç açıdan değerlendirme yapar | 3 |
| Çiftçiler için uygun öneri yazar | 2 |
| Devlet için uygun öneri yazar | 2 |
13. Soru (6 puan) · COĞ.11.4.1
Örnek cevap: İstanbul: Boğaz ve deniz kıyısı doğal; kıtalar arası ticaret ve ulaşım beşerî/ekonomik faktördür. Zonguldak: Taş kömürü yatakları doğal kaynak; madencilik ekonomik faktördür. Kuşadası: Deniz kıyısı doğal; turizm ve antik kentler beşerî/ekonomik faktördür. Konya: Verimli ova doğal; tarım ve yolların kesişmesi beşerî/ekonomik faktördür.
| Ölçüt | Puan |
|---|---|
| Doğal faktörleri doğru belirler | 3 |
| Beşerî/ekonomik faktörleri doğru belirler | 3 |
14. Soru (6 puan) · COĞ.11.4.1
Örnek cevap: Kaynak tükenirse madenler kapanır, işsizlik artar, şehir dışına göç başlar, nüfus azalır ve ticaret ile hizmetler geriler. Öneriler: Ekonomiyi çeşitlendirmek için farklı sanayi kolları ve limana dayalı ticaret geliştirmek; madencilik mirasını ve doğal güzellikleri turizme kazandırmak; üniversite ve teknoloji yatırımlarıyla yeni iş alanları oluşturmak.
| Ölçüt | Puan |
|---|---|
| Ortaya çıkabilecek sorunları açıklar | 3 |
| İki uygun öneri yazar | 3 |
15. Soru (6 puan) · COĞ.11.4.1
Örnek cevap: Günlük ve sık ihtiyaçlar yakın ve küçük yerleşmelerden (mahalle) karşılanır. İhtiyaç daha özel hâle geldikçe daha büyük ve daha uzak merkezlere gidilir: Hastane ve banka için ilçe merkezine, uzman doktor için il merkezine, uluslararası uçuş için büyük şehirdeki havalimanına. Yerleşmeler sundukları hizmet çeşidine ve büyüklüklerine göre basamaklı bir düzen oluşturur; üst basamaktaki merkez, alt basamaktakilerin sunduğu hizmetleri de sunar.
| Ölçüt | Puan |
|---|---|
| Hizmetlerin yerleşme büyüklüğüne göre farklılaştığını açıklar | 3 |
| Basamaklı (hiyerarşik) düzeni açıklar | 3 |
16. Soru (7 puan) · COĞ.11.4.2
Örnek cevap: Etki alanı, bir şehrin sunduğu hizmetler, ticaret ve iş imkânlarıyla çevresindeki yerleşmeleri etkilediği ve insanları kendine çektiği alandır. Etki alanının büyüklüğünü nüfus, sunulan hizmetlerin çeşidi ve niteliği, ulaşım imkânları ve ekonomik faaliyetler belirler. Ayşe’nin ilçesine üniversite ve büyük hastane açılırsa çevre ilçelerden ve köylerden öğrenciler ve hastalar gelir; ilçenin etki alanı genişler. Bunun sonucunda konut, ulaşım ve ticaret talebi artar, ilçe nüfusu büyür; ancak çevre ilçelerin bazı hizmetleri ilçeye kayabilir.
| Ölçüt | Puan |
|---|---|
| Etki alanını doğru tanımlar | 2 |
| Etki alanını belirleyen etkenleri yazar | 2 |
| Yeni hizmetlerin etki alanını genişleteceğini sonuçlarıyla tartışır | 3 |