Deneme amaçlıdır. Sorular ve cevaplar öğretmenler tarafından hazırlanmamıştır; MEB’in resmî sorularıyla ilgisi yoktur.
1. Soru (6 puan) · DKAB.11.1.1
Örnek cevap: Kader, Allah’ın olacak her şeyi ezelden bilmesi ve belirlemesidir. Kaza, kaderde belirlenenlerin zamanı gelince gerçekleşmesidir. Örnek: Bir mimarın çizdiği proje kadere, bu projeye göre binanın inşa edilmesi kazaya benzetilebilir.
| Ölçüt | Puan |
|---|---|
| Kaderi doğru açıklar | 2 |
| Kazayı doğru açıklar | 2 |
| Benzetmeyi uygun bir örnekle açıklar | 2 |
2. Soru (6 puan) · DKAB.11.1.1
Örnek cevap: Allah’ın bilgisi, olacak şeyin nedeni değildir; Allah insanın kendi iradesiyle ne seçeceğini bildiği için onu öyle takdir etmiştir. Benzetme: Bir hava durumu uzmanının yarın yağmur yağacağını önceden bilmesi, yağmurun onun bilgisi yüzünden yağdığı anlamına gelmez. Allah’ın bilgisi ise insanınkinden farklı olarak kusursuz ve kesindir, ama yine de insanın seçimini zorlamaz.
| Ölçüt | Puan |
|---|---|
| Bilmenin zorlama anlamına gelmediğini açıklar | 3 |
| Uygun bir benzetme yapar | 3 |
3. Soru (6 puan) · DKAB.11.1.1
Örnek cevap: Ecel, her canlının hayatının sona ereceği ve Allah tarafından bilinen vakittir; ancak insan sağlığını korumak, kendini tehlikeye atmamakla sorumludur. Rızık, Allah’ın verdiği her türlü nimettir; insan rızkını helal yoldan kazanmak için çalışmakla ve nimetleri israf etmemekle sorumludur.
| Ölçüt | Puan |
|---|---|
| Eceli ve insanın sorumluluğunu açıklar | 3 |
| Rızkı ve insanın sorumluluğunu açıklar | 3 |
4. Soru (7 puan) · DKAB.11.1.1
Örnek cevap: Tevekkül, bir iş için gereken bütün çabayı gösterdikten sonra sonucu Allah’a bırakmaktır. Görüş yanlıştır: Çaba göstermeden beklemek tevekkül değil, tembellik ve sorumluluktan kaçmaktır. Örnekler: Hasta olan kişinin doktora gidip tedavisini aksatmadan sürdürmesi ve şifayı Allah’tan dilemesi. Çiftçinin tarlasını sürüp ekmesi, sulaması, sonra hasat için Allah’a güvenmesi.
| Ölçüt | Puan |
|---|---|
| Tevekkülü doğru açıklar | 2 |
| Görüşün neden yanlış olduğunu açıklar | 2 |
| İki uygun örnek verir | 3 |
5. Soru (6 puan) · DKAB.11.1.2
Örnek cevap: Külli irade, Allah’ın her şeyi kuşatan ve yaratma gücüne sahip iradesidir. Cüz’i irade, insana verilen, bir şeyi yapma ya da yapmama yönünde tercih yapma gücüdür. Örnek: Bir öğrenci ihtiyacı olan bir arkadaşına yardım etmeyi seçer (cüz’i irade); Allah da bu davranışı yaratır (külli irade). Seçim insana, yaratma Allah’a aittir.
| Ölçüt | Puan |
|---|---|
| Külli iradeyi açıklar | 2 |
| Cüz’i iradeyi açıklar | 2 |
| İlişkiyi örnekle gösterir | 2 |
6. Soru (6 puan) · DKAB.11.1.2
Örnek cevap: Seçme özgürlüğü olmayan bir varlığı yaptıklarından sorumlu tutmak adaletli olmaz. Akıl, insanın iyiyi ve kötüyü ayırt etmesini; irade ise ayırt ettiği seçeneklerden birini tercih etmesini sağlar. Akıl ve irade bir araya geldiğinde insan bilerek ve isteyerek seçim yapmış olur; bu da onu yaptıklarından sorumlu kılar.
| Ölçüt | Puan |
|---|---|
| İrade olmadan sorumluluğun adil olmayacağını açıklar | 2 |
| Aklın işlevini açıklar | 2 |
| Akıl–irade–sorumluluk ilişkisini kurar | 2 |
7. Soru (6 puan) · DKAB.11.1.2
Örnek cevap: Burak kaderi insanın iradesini ortadan kaldıran, sonucu değiştirilemez biçimde belirleyen bir zorlama olarak görmekte ve bunu çalışmamak için bahane etmektedir. Elif ise Allah’ın her şeyi bilmesinin insanın seçimlerini ortadan kaldırmadığını, insanın sorumluluğunun çaba göstermek olduğunu düşünmekte; çalıştıktan sonra tevekkül etmektedir.
| Ölçüt | Puan |
|---|---|
| Burak’ın anlayışını doğru açıklar | 3 |
| Elif’in anlayışını doğru açıklar | 3 |
8. Soru (7 puan) · DKAB.11.1.2
Örnek cevap: Burak’ın düşüncesi hatalıdır; kaderi kendi tembelliğinin bahanesi yapmaktadır. İslam’a göre Allah’ın bilmesi insanı zorlamaz; insan cüz’i iradesiyle seçim yapar ve seçimlerinden sorumludur. Kader, sebep–sonuç ilişkisini de kapsar: Ders çalışmak başarının sebeplerindendir. Burak’a, sonucun ne olacağını bilmediği için çalışmayı tercih etmesinin kendi sorumluluğu olduğunu, Allah’ın insanın çabasının karşılığını verdiğini ve doğru tevekkülün önce çalışıp sonra sonucu Allah’a bırakmak olduğunu söylerdim.
| Ölçüt | Puan |
|---|---|
| Düşüncenin kaderi bahane etmek olduğunu belirtir | 2 |
| İrade ve sorumlulukla eleştirir | 3 |
| Burak’a uygun öneride bulunur | 2 |
9. Soru (6 puan) · DKAB.11.1.2
Örnek cevap: Şartlar: Akıllı olmak ve ergenlik çağına (bülûğ) ulaşmış olmak. Akıl, iyiyi ve kötüyü ayırt etmeyi; ergenlik ise bu ayırt etme gücünün olgunlaşmasını sağlar. Ayırt etme gücü olmayan birinin yaptıklarından sorumlu tutulması adalete aykırı olurdu; bu nedenle İslam sorumluluğu bu şartlara bağlamıştır.
| Ölçüt | Puan |
|---|---|
| İki şartı doğru yazar | 2 |
| Şartların adaletle ilişkisini açıklar | 4 |
10. Soru (6 puan) · DKAB.11.1.2
Örnek cevap: Sorumluluk, kişinin bilerek ve isteyerek yaptığı seçimlere dayanır. Zorlama altındaki kişi özgür iradesiyle seçim yapamaz; unutan kişi ise bilinçli bir tercih yapmamıştır. Bu nedenle bu durumlarda sorumluluk kalkar ya da hafifler. Örnek: Oruçlu bir kişinin unutarak su içmesi orucunu bozmaz; hatırladığı anda içmeyi bırakır.
| Ölçüt | Puan |
|---|---|
| Sorumluluğun bilinçli iradeye dayandığını açıklar | 3 |
| Uygun bir örnek verir | 3 |
11. Soru (6 puan) · DKAB.11.1.3
Örnek cevap: Ayet, Allah’ın hiç kimseye gücünün yetmeyeceği bir sorumluluk yüklemediğini, sorumluluğun insanın gücüyle orantılı olduğunu ifade eder. Örnekler: Ayakta namaz kılamayan hasta oturarak ya da yatarak kılabilir. Hasta veya yolcu olan kişi Ramazan orucunu daha sonra tutabilir. Hac, yalnızca gücü yeten kişiye farzdır.
| Ölçüt | Puan |
|---|---|
| Sorumluluğun güçle orantılı olduğu ilkesini belirtir | 3 |
| Uygun bir uygulama örneği verir | 3 |
12. Soru (7 puan) · DKAB.11.1.3
Örnek cevap: Bu ifade sorumluluğun bireysel olduğunu, herkesin kendi yaptıklarının karşılığını göreceğini, kimsenin başkasının günahını yüklenmeyeceğini anlatır. İnsan iyiliğin de kötülüğün de sonucunu kendisi yaşayacağı için davranışlarına dikkat etmelidir. Mealler, Arapça metni Türkçeye aktaran çevirilerdir ve her çeviri bir yorum içerir. Farklı mealleri karşılaştırmak, kelimelerin farklı anlam ihtimallerini görmeyi, tek bir çeviriye bağlı kalarak eksik ya da yanlış anlamayı önlemeyi sağlar.
| Ölçüt | Puan |
|---|---|
| Bireysel sorumluluk mesajını açıklar | 3 |
| Farklı meallere başvurmanın gerekçesini açıklar | 4 |
13. Soru (6 puan) · DKAB.11.2.1
Örnek cevap: “Akıl sahipleri” ifadesi, dinin muhatabının iyiyi ve kötüyü ayırt edebilen insanlar olduğunu; aklı olmayanın dinî açıdan sorumlu olmadığını gösterir. “Kendi iradeleriyle” ifadesi ise dinin zorlamaya dayanmadığını, insanın özgür iradesiyle kabul ettiğinde anlam kazandığını vurgular.
| Ölçüt | Puan |
|---|---|
| “Akıl sahipleri” ifadesinin önemini açıklar | 3 |
| “Kendi iradeleriyle” ifadesinin önemini açıklar | 3 |
14. Soru (6 puan) · DKAB.11.2.1
Örnek cevap: İslam âlimlerinin tanımı dinin kaynağını (ilahi oluşunu) ve insanı iyiye yönlendirme amacını öne çıkarır. Sosyoloğun yaklaşımı dinin toplumsal boyutunu, insanları bir araya getiren işlevini öne çıkarır. Psikoloğun yaklaşımı ise dinin bireysel ve duygusal boyutunu, kişinin iç dünyasındaki tecrübesini öne çıkarır.
| Ölçüt | Puan |
|---|---|
| Üç tanımın öne çıkardığı boyutları doğru belirler | 6 |
15. Soru (6 puan) · DKAB.11.2.1
Örnek cevap: Din sosyolojisi dini toplumla ilişkisi içinde inceler; örneğin bayramların aile ve komşuluk ilişkilerine etkisini araştırabilir. Din psikolojisi dinin bireyin iç dünyasına etkisini inceler; örneğin duanın kaygı düzeyi üzerindeki etkisini araştırabilir. (Din felsefesi: Allah’ın varlığına dair akli deliller; dinler tarihi: bir dinin ortaya çıkışı ve gelişimi de kabul edilir.)
| Ölçüt | Puan |
|---|---|
| İki disiplinin yaklaşımını karşılaştırır | 3 |
| Her biri için uygun bir araştırma konusu verir | 3 |
16. Soru (7 puan) · DKAB.11.2.1
Örnek cevap: Din, inanç, ibadet, ahlak, toplum ve bireysel tecrübe gibi pek çok boyutu olan karmaşık bir olgudur. Farklı disiplinlerin her biri dinin bir boyutuna ışık tutarak din hakkında daha zengin ve bütüncül bir anlayış oluşmasını sağlar. Sınırlılık: Her disiplin kendi yöntemiyle yalnızca belirli bir boyutu inceler; örneğin sosyoloji dinin toplumsal işlevine odaklanırken dinin inananlar açısından ilahi kaynaklı olduğu boyutunu kendi yöntemiyle değerlendiremez. Bu nedenle tek bir disiplinin bakışı dini bütünüyle açıklamaya yetmez.
| Ölçüt | Puan |
|---|---|
| Farklı yaklaşımların katkısını açıklar | 3 |
| Bir sınırlılığı belirtir | 2 |
| Bütüncül bakışın gerekliliği sonucuna ulaşır | 2 |