Deneme amaçlıdır. Sorular ve cevaplar öğretmenler tarafından hazırlanmamıştır; MEB’in resmî sorularıyla ilgisi yoktur.
1. Soru (6 puan) · FEL.11.1.1
Örnek cevap: İnsan merkezci yaklaşım ahlaki değeri yalnızca insana verir; doğa insana yararı ölçüsünde değerlidir. Canlı merkezci yaklaşım değeri bütün canlılara genişletir; bitki ve hayvanların yaşamı da kendi başına önemlidir. Ekosistem merkezci yaklaşım ise tek tek canlılar yerine toprak, su, hava ve canlılardan oluşan bütünü değerli görür.
| Ölçüt | Puan |
|---|---|
| İnsan merkezci yaklaşımı doğru açıklar | 2 |
| Canlı merkezci yaklaşımı doğru açıklar | 2 |
| Ekosistem merkezci yaklaşımı doğru açıklar | 2 |
2. Soru (6 puan) · FEL.11.1.1
Örnek cevap: Birinci ifade insan merkezci yaklaşımla ilişkilidir; ormanların korunma gerekçesi insanın ihtiyaçlarıdır (temiz hava, su). İkinci ifade ekosistem merkezci yaklaşımla ilişkilidir; nehir, canlı ve cansız unsurlarıyla bir bütün olarak değerli görülmektedir.
| Ölçüt | Puan |
|---|---|
| Birinci ifadeyi insan merkezci yaklaşımla gerekçeli ilişkilendirir | 3 |
| İkinci ifadeyi ekosistem merkezci yaklaşımla gerekçeli ilişkilendirir | 3 |
3. Soru (6 puan) · FEL.11.1.1
Örnek cevap: Bu sorular deney, gözlem ya da ölçümle cevaplanamaz; “değer”, “sorumluluk”, “hak” gibi kavramlar üzerine akıl yürütmeyi gerektirir. Bilim doğada ne olduğunu açıklar (örneğin ormanların ne kadar karbon tuttuğunu), bu sorular ise ne yapmamız gerektiğini ve neyin değerli olduğunu sorgular. Bu sorulara tek ve kesin bir cevap verilemez; farklı görüşler gerekçeleriyle tartışılır.
| Ölçüt | Puan |
|---|---|
| Deney ve gözlemle cevaplanamadığını belirtir | 2 |
| Değer ve sorumluluk kavramlarını sorguladığını açıklar | 2 |
| Bilimsel sorularla farkını açıklar | 2 |
4. Soru (7 puan) · FEL.11.1.1
Örnek cevap: Örnek: “Gelecek kuşaklara karşı sorumluluğumuz var mıdır?” Bu soru, henüz var olmayan kişilere karşı ahlaki yükümlülüğümüzün olup olamayacağı problemini içerir; çünkü onlar bizden bir şey talep edemez. Bir yaklaşıma göre ahlaki sorumluluk yalnızca var olan kişilere karşıdır; gelecek belirsiz olduğu için bugünkü insanların ihtiyaçları önceliklidir. Jonas gibi düşünürlere göre ise eylemlerimizin etkileri geleceğe uzandığı için gelecekte yaşayacak insanların yaşam koşullarını korumakla yükümlüyüz.
| Ölçüt | Puan |
|---|---|
| Bir soru seçip içerdiği problemi açıklar | 3 |
| Birinci yaklaşımın cevabını yazar | 2 |
| İkinci yaklaşımın cevabını yazar | 2 |
5. Soru (6 puan) · FEL.11.1.1
Örnek cevap: Singer’a göre ölçüt acı çekebilme yetisidir; acı çekebilen her varlığın çıkarları ahlaken dikkate alınmalıdır. Bu görüş, ahlaki değeri insanla sınırlamayıp hayvanlara genişlettiği için insan merkezci yaklaşımdan uzaklaşır ve canlı merkezci yaklaşıma yakındır (yalnızca acı çekebilen canlıları kapsadığı için bitkileri içermez).
| Ölçüt | Puan |
|---|---|
| Ölçütün acı çekebilme yetisi olduğunu belirtir | 3 |
| Canlı merkezci yaklaşıma yakın olduğunu gerekçelendirir | 3 |
6. Soru (6 puan) · FEL.11.1.2
Örnek cevap: Güçlü yönü: Hayvanlara yönelik gereksiz acı ve kötü muameleyi sorgulamamızı sağlar; ahlaki çevremizi genişletir. Eleştiri: Acı çekme yetisini tek ölçüt almak, acı çekemeyen bitkileri, ormanları ve ekosistemleri ahlaki değerlendirmenin dışında bırakır; oysa bir ormanın yok edilmesi de ahlaki bir sorun olarak görülebilir. (Gerekçeli diğer değerlendirmeler kabul edilir.)
| Ölçüt | Puan |
|---|---|
| Görüşün güçlü bir yönünü açıklar | 3 |
| Gerekçeli bir eleştiri yazar | 3 |
7. Soru (6 puan) · FEL.11.1.1
Örnek cevap: Geçmişte insanın eylemleri yalnızca yakın çevresini ve kendi dönemini etkilerdi; ahlak da bu sınırlar içinde düşünülürdü. Modern teknoloji insana doğayı kalıcı biçimde değiştirebilecek bir güç vermiştir; nükleer atıklar, iklim değişikliği gibi etkiler yüzyıllar sürebilir. Bu nedenle sorumluluğumuz bugünün insanlarıyla sınırlı kalmamalı, gelecek kuşakları ve gezegenin yaşanabilirliğini de kapsamalıdır.
| Ölçüt | Puan |
|---|---|
| Teknolojinin etkilerinin genişlediğini açıklar | 3 |
| Sorumluluğun geleceği kapsaması gerektiğini açıklar | 3 |
8. Soru (7 puan) · FEL.11.1.2
Örnek cevap: Örnek: İklim değişikliği. Bugün fosil yakıtların yoğun kullanımı, gelecek kuşakların kuraklık ve aşırı hava olaylarıyla karşılaşmasına yol açabilir. Jonas’ın ilkesine göre kısa vadeli rahatlık uğruna gelecekteki insan yaşamını tehlikeye atmamalıyız. Değerlendirme: Belirsizlik durumunda ihtiyatlı davranmak ahlaki bir yükümlülüktür; bireyler enerji ve tüketim alışkanlıklarını gözden geçirmeli, toplumlar yenilenebilir enerjiye geçişi ve gelecek kuşakların haklarını gözeten yasaları desteklemelidir.
| Ölçüt | Puan |
|---|---|
| İlkeyi uygun bir çevre sorununa uygular | 3 |
| Bireyler ve toplumlar için öneriler yazar | 2 |
| Kendi değerlendirmesini gerekçelendirir | 2 |
9. Soru (6 puan) · FEL.11.1.2
Örnek cevap: Çatışan değerler: ekonomik refah ve iş hakkı ile doğanın korunması, canlıların yaşamı ve sağlıklı çevre hakkı. Fabrikayı destekleyenlerin görüşü insan merkezci yaklaşımla ilişkilidir; insanların ihtiyaçları önceliklidir. Karşı çıkanlar ormanın içindeki canlılara ve ekosistemin bütününe vurgu yaptığı için canlı merkezci ve ekosistem merkezci yaklaşımlara yakındır.
| Ölçüt | Puan |
|---|---|
| Çatışan değerleri belirler | 2 |
| Destekleyenleri doğru yaklaşımla ilişkilendirir | 2 |
| Karşı çıkanları doğru yaklaşımla ilişkilendirir | 2 |
10. Soru (6 puan) · FEL.11.1.2
Örnek cevap: Örnek: Ormanın kesilmesine karşıyım. Ormanın yok edilmesi geri dönüşü olmayan bir kayıptır ve yalnızca bugünkü insanları değil, ormandaki canlıları ve gelecek kuşakları da etkiler; Jonas’ın sorumluluk ilkesine göre kalıcı zarar veren eylemlerden kaçınmalıyız. Karşı tarafın en güçlü argümanı işsizliktir. Buna cevabım: İstihdam ormanı yok etmeyen başka bir alanda kurulacak fabrika ya da ormanı koruyan sürdürülebilir turizm ve tarım projeleriyle de sağlanabilir. (Gerekçeli her tutarlı tutum kabul edilir.)
| Ölçüt | Puan |
|---|---|
| Açık bir tutum ortaya koyar | 1 |
| Tutumunu felsefi gerekçelerle savunur | 3 |
| Karşı argümana cevap verir | 2 |
11. Soru (6 puan) · FEL.11.1.2
Örnek cevap: Emre, bireysel eylemlerin küresel bir sorun karşısında etkisiz olduğunu düşünür ve sorumluluğu büyük şirketlere ve devletlere yükler. Zehra ise her bireyin sorunun bir parçası olduğunu, küçük eylemlerin bir araya geldiğinde değişim yaratacağını ve bu nedenle bireyin de sorumlu olduğunu savunur.
| Ölçüt | Puan |
|---|---|
| Emre’nin görüşünü doğru açıklar | 3 |
| Zehra’nın görüşünü doğru açıklar | 3 |
12. Soru (7 puan) · FEL.11.1.2
Örnek cevap: Emre’nin görüşünde doğru bir yan vardır: Büyük şirketlerin ve devletlerin etkisi bireylerden çok daha büyüktür. Ancak “Herkes böyle davransaydı ne olurdu?” diye sorduğumuzda, herkesin “benim eylemim bir şey değiştirmez” diyerek sorumluluktan kaçması sorunun hiç çözülmemesine yol açar. Bu nedenle Emre’nin tutumu evrenselleştirilemez. Görüşüm: Birey hem kendi tüketim alışkanlıklarından hem de şirketleri ve devletleri sorumlu davranmaya zorlayan toplumsal baskıya katılmaktan sorumludur; bireysel ve kurumsal sorumluluk birbirinin alternatifi değil tamamlayıcısıdır.
| Ölçüt | Puan |
|---|---|
| Emre’nin görüşünün güçlü veya zayıf yönünü değerlendirir | 2 |
| Evrenselleştirme sorusunu doğru kullanır | 3 |
| Kendi görüşünü gerekçelendirir | 2 |
13. Soru (6 puan) · FEL.11.2.1
Örnek cevap: Görüş 1 teknolojiyi tarafsız bir araç olarak görür; ahlaki sorumluluk yalnızca kullanıcıdadır. Görüş 2 ise teknolojinin tarafsız olmadığını, insanın dünyaya bakışını ve doğayla ilişkisini dönüştürdüğünü savunur; teknoloji doğayı yalnızca kullanılacak bir kaynak olarak görmemize yol açabilir.
| Ölçüt | Puan |
|---|---|
| Görüş 1’i doğru açıklar | 3 |
| Görüş 2’yi doğru açıklar | 3 |
14. Soru (6 puan) · FEL.11.2.1
Örnek cevap: Örnek (destekleyen): Akıllı telefonlar yalnızca iletişim aracı değildir; anları yaşamak yerine fotoğraflayıp paylaşmaya, arkadaşlıkları beğeni sayısıyla değerlendirmeye yönelterek dünyayla kurduğumuz ilişkiyi değiştirmektedir. Bu, teknolojinin bakışımızı dönüştürdüğünü gösterir. (Eleştiren ve gerekçeli cevaplar da kabul edilir; örneğin aynı telefonun bilinçli kullanıldığında yalnızca araç olarak kalabileceği.)
| Ölçüt | Puan |
|---|---|
| Uygun bir teknoloji örneği seçer | 2 |
| Örneği Görüş 2 ile gerekçeli olarak ilişkilendirir | 4 |
15. Soru (6 puan) · FEL.11.2.1
Örnek cevap: Sosyal medya algoritması: “İnsanların dikkatini yönlendiren teknolojiler özgür iradeyi kısıtlar mı?”, “Bir şirketin kullanıcıların zamanını kâr için kullanması etik midir?” İşe alımda yapay zekâ: “Bir makinenin verdiği karar adil olabilir mi?”, “Yapay zekâ ayrımcılık yaptığında sorumlu kimdir?” Sürücüsüz araç: “Bir makineye ahlaki karar verme yetkisi verilebilir mi?”
| Ölçüt | Puan |
|---|---|
| Birinci durum için uygun felsefi soru yazar | 3 |
| İkinci durum için uygun felsefi soru yazar | 3 |
16. Soru (7 puan) · FEL.11.2.1
Örnek cevap: Yazılımcılar sorumludur, çünkü sistemi tasarlayan ve hangi verilerle eğitileceğine karar veren onlardır; ön yargılı verileri denetlemeleri gerekir. Şirket sorumludur, çünkü sistemi kullanma kararını veren ve sonuçlarından yararlanan odur; kararları insan denetiminden geçirmemiştir. Ön yargılar geçmişteki insan kararlarından geldiği için toplumun da payı vardır. Yapay zekâ ise bilinci ve iradesi olmadığından ahlaki sorumluluk taşıyamaz. Görüşüm: Sorumluluk öncelikle sistemi kullanan şirkete aittir; şirket, teknolojinin adil çalıştığını denetlemeden insanların hayatını etkileyen kararları ona bırakmamalıdır.
| Ölçüt | Puan |
|---|---|
| En az iki tarafın sorumluluğunu değerlendirir | 3 |
| Yapay zekânın ahlaki fail olup olamayacağını tartışır | 2 |
| Kendi görüşünü gerekçelendirir | 2 |