11. Sınıf OYSS Felsefe 1. Dönem 1. Yazılı Cevap Anahtarı
Her sorunun altında örnek tam puanlık cevap ve puanlama ölçütleri var. Cevabının karşıladığı ölçütleri işaretle; puanın ve hangi konuyu tekrar etmen gerektiği otomatik hesaplanır.
Okuljet’teki sorular, cevaplar ve puanlama ölçütleri öğretmenler ya da alan uzmanları tarafından hazırlanmamıştır; MEB’in resmî soruları veya soru havuzuyla ilgisi yoktur. OYSS’nin soru biçimini tanımanız ve pratik yapmanız için hazırlanmıştır. Hata içerebilir; asıl kaynak olarak ders kitabınızı ve öğretmeninizin yönlendirmelerini esas alın.
‹ Sorulara dön Cevap anahtarını yazdır (PDF)
Öncülü göster
Çevre etiğindeki üç temel yaklaşım:
| Yaklaşım | Temel düşünce |
|---|---|
| İnsan merkezci (antroposentrik) | Yalnızca insanın kendinde değeri vardır; doğa insanın ihtiyaçları için korunmalıdır. |
| Canlı merkezci (biyosentrik) | Bütün canlıların kendinde değeri vardır; her canlının yaşamı ahlaki açıdan önemlidir. |
| Ekosistem merkezci (ekosentrik) | Ahlaki değer, canlı ve cansız bütün unsurlarıyla ekosistemin bütünlüğündedir. |
Üç yaklaşımın ahlaki değer verdikleri varlıklar açısından farkını açıklayınız.
Senin cevabın
Bu cihazda kayıtlı cevabın yok. Soruyu çöz
Örnek cevap
İnsan merkezci yaklaşım ahlaki değeri yalnızca insana verir; doğa insana yararı ölçüsünde değerlidir. Canlı merkezci yaklaşım değeri bütün canlılara genişletir; bitki ve hayvanların yaşamı da kendi başına önemlidir. Ekosistem merkezci yaklaşım ise tek tek canlılar yerine toprak, su, hava ve canlılardan oluşan bütünü değerli görür.
Bu sorudan aldığın puan: 0 / 6
Öncülü göster
Çevre etiğindeki üç temel yaklaşım:
| Yaklaşım | Temel düşünce |
|---|---|
| İnsan merkezci (antroposentrik) | Yalnızca insanın kendinde değeri vardır; doğa insanın ihtiyaçları için korunmalıdır. |
| Canlı merkezci (biyosentrik) | Bütün canlıların kendinde değeri vardır; her canlının yaşamı ahlaki açıdan önemlidir. |
| Ekosistem merkezci (ekosentrik) | Ahlaki değer, canlı ve cansız bütün unsurlarıyla ekosistemin bütünlüğündedir. |
“Ormanları korumalıyız çünkü ormanlar olmazsa temiz hava ve içme suyu kaynaklarımız azalır.” ve “Bir nehri, içindeki balıklar ve kıyısındaki bitkilerle bir bütün olarak korumalıyız.” ifadeleri hangi yaklaşımlarla ilişkilidir? Gerekçelendiriniz.
Senin cevabın
Bu cihazda kayıtlı cevabın yok. Soruyu çöz
Örnek cevap
Birinci ifade insan merkezci yaklaşımla ilişkilidir; ormanların korunma gerekçesi insanın ihtiyaçlarıdır (temiz hava, su). İkinci ifade ekosistem merkezci yaklaşımla ilişkilidir; nehir, canlı ve cansız unsurlarıyla bir bütün olarak değerli görülmektedir.
Bu sorudan aldığın puan: 0 / 6
Öncülü göster
Çevreyle ilgili bazı sorular:
- Doğanın, insana sağladığı faydalardan bağımsız olarak kendinde bir değeri var mıdır?
- Henüz doğmamış gelecek kuşaklara karşı sorumluluğumuz var mıdır?
- Hayvanların hakları var mıdır?
Listedeki soruların neden bilimsel değil felsefi sorular olduğunu açıklayınız.
Senin cevabın
Bu cihazda kayıtlı cevabın yok. Soruyu çöz
Örnek cevap
Bu sorular deney, gözlem ya da ölçümle cevaplanamaz; “değer”, “sorumluluk”, “hak” gibi kavramlar üzerine akıl yürütmeyi gerektirir. Bilim doğada ne olduğunu açıklar (örneğin ormanların ne kadar karbon tuttuğunu), bu sorular ise ne yapmamız gerektiğini ve neyin değerli olduğunu sorgular. Bu sorulara tek ve kesin bir cevap verilemez; farklı görüşler gerekçeleriyle tartışılır.
Bu sorudan aldığın puan: 0 / 6
Öncülü göster
Çevreyle ilgili bazı sorular:
- Doğanın, insana sağladığı faydalardan bağımsız olarak kendinde bir değeri var mıdır?
- Henüz doğmamış gelecek kuşaklara karşı sorumluluğumuz var mıdır?
- Hayvanların hakları var mıdır?
Listedeki sorulardan birini seçiniz. Seçtiğiniz sorunun hangi felsefi problemi içerdiğini açıklayınız ve bu soruya iki farklı yaklaşımın vereceği cevapları yazınız.
Senin cevabın
Bu cihazda kayıtlı cevabın yok. Soruyu çöz
Örnek cevap
Örnek: “Gelecek kuşaklara karşı sorumluluğumuz var mıdır?” Bu soru, henüz var olmayan kişilere karşı ahlaki yükümlülüğümüzün olup olamayacağı problemini içerir; çünkü onlar bizden bir şey talep edemez. Bir yaklaşıma göre ahlaki sorumluluk yalnızca var olan kişilere karşıdır; gelecek belirsiz olduğu için bugünkü insanların ihtiyaçları önceliklidir. Jonas gibi düşünürlere göre ise eylemlerimizin etkileri geleceğe uzandığı için gelecekte yaşayacak insanların yaşam koşullarını korumakla yükümlüyüz.
Bu sorudan aldığın puan: 0 / 7
Öncülü göster
Peter Singer’ın hayvanlarla ilgili görüşünden:
Bir varlığın çıkarlarının ahlaken dikkate alınması için ölçüt akıl yürütme ya da konuşma yeteneği değil, acı çekebilme yetisidir. Acı çekebilen bir hayvanın acısını, yalnızca insan olmadığı için önemsiz saymak, insanları ırkları yüzünden ayrımcılığa uğratmaya benzer bir haksızlıktır.
Singer’ın görüşüne göre bir varlığın ahlaken dikkate alınmasının ölçütü nedir? Singer bu görüşüyle hangi çevre etiği yaklaşımına daha yakındır?
Senin cevabın
Bu cihazda kayıtlı cevabın yok. Soruyu çöz
Örnek cevap
Singer’a göre ölçüt acı çekebilme yetisidir; acı çekebilen her varlığın çıkarları ahlaken dikkate alınmalıdır. Bu görüş, ahlaki değeri insanla sınırlamayıp hayvanlara genişlettiği için insan merkezci yaklaşımdan uzaklaşır ve canlı merkezci yaklaşıma yakındır (yalnızca acı çekebilen canlıları kapsadığı için bitkileri içermez).
Bu sorudan aldığın puan: 0 / 6
Öncülü göster
Peter Singer’ın hayvanlarla ilgili görüşünden:
Bir varlığın çıkarlarının ahlaken dikkate alınması için ölçüt akıl yürütme ya da konuşma yeteneği değil, acı çekebilme yetisidir. Acı çekebilen bir hayvanın acısını, yalnızca insan olmadığı için önemsiz saymak, insanları ırkları yüzünden ayrımcılığa uğratmaya benzer bir haksızlıktır.
Singer’ın görüşünü değerlendiriniz. Görüşün güçlü bir yönünü ve ona yöneltilebilecek bir eleştiriyi yazınız.
Senin cevabın
Bu cihazda kayıtlı cevabın yok. Soruyu çöz
Örnek cevap
Güçlü yönü: Hayvanlara yönelik gereksiz acı ve kötü muameleyi sorgulamamızı sağlar; ahlaki çevremizi genişletir. Eleştiri: Acı çekme yetisini tek ölçüt almak, acı çekemeyen bitkileri, ormanları ve ekosistemleri ahlaki değerlendirmenin dışında bırakır; oysa bir ormanın yok edilmesi de ahlaki bir sorun olarak görülebilir. (Gerekçeli diğer değerlendirmeler kabul edilir.)
Bu sorudan aldığın puan: 0 / 6
Öncülü göster
Hans Jonas’ın “Sorumluluk İlkesi” adlı eserindeki görüşünden uyarlanmıştır:
Modern teknoloji, insanın doğa üzerindeki gücünü daha önce görülmemiş ölçüde artırmıştır. Bugün yaptığımız eylemlerin etkileri yüzyıllar sonrasına uzanabilmektedir. Bu nedenle eylemlerimizi, yeryüzünde insan yaşamının gelecekte de sürmesini tehlikeye atmayacak biçimde düzenlemek zorundayız.
Jonas’a göre modern teknoloji neden yeni bir sorumluluk anlayışını gerekli kılmaktadır? Açıklayınız.
Senin cevabın
Bu cihazda kayıtlı cevabın yok. Soruyu çöz
Örnek cevap
Geçmişte insanın eylemleri yalnızca yakın çevresini ve kendi dönemini etkilerdi; ahlak da bu sınırlar içinde düşünülürdü. Modern teknoloji insana doğayı kalıcı biçimde değiştirebilecek bir güç vermiştir; nükleer atıklar, iklim değişikliği gibi etkiler yüzyıllar sürebilir. Bu nedenle sorumluluğumuz bugünün insanlarıyla sınırlı kalmamalı, gelecek kuşakları ve gezegenin yaşanabilirliğini de kapsamalıdır.
Bu sorudan aldığın puan: 0 / 6
Öncülü göster
Hans Jonas’ın “Sorumluluk İlkesi” adlı eserindeki görüşünden uyarlanmıştır:
Modern teknoloji, insanın doğa üzerindeki gücünü daha önce görülmemiş ölçüde artırmıştır. Bugün yaptığımız eylemlerin etkileri yüzyıllar sonrasına uzanabilmektedir. Bu nedenle eylemlerimizi, yeryüzünde insan yaşamının gelecekte de sürmesini tehlikeye atmayacak biçimde düzenlemek zorundayız.
Jonas’ın ilkesini günümüzdeki bir çevre sorununa uygulayınız. Bu ilkeye göre bireylerin ve toplumların neler yapması gerektiğine dair kendi felsefi değerlendirmenizi yazınız.
Senin cevabın
Bu cihazda kayıtlı cevabın yok. Soruyu çöz
Örnek cevap
Örnek: İklim değişikliği. Bugün fosil yakıtların yoğun kullanımı, gelecek kuşakların kuraklık ve aşırı hava olaylarıyla karşılaşmasına yol açabilir. Jonas’ın ilkesine göre kısa vadeli rahatlık uğruna gelecekteki insan yaşamını tehlikeye atmamalıyız. Değerlendirme: Belirsizlik durumunda ihtiyatlı davranmak ahlaki bir yükümlülüktür; bireyler enerji ve tüketim alışkanlıklarını gözden geçirmeli, toplumlar yenilenebilir enerjiye geçişi ve gelecek kuşakların haklarını gözeten yasaları desteklemelidir.
Bu sorudan aldığın puan: 0 / 7
Öncülü göster
Bir ilçede yaşanan tartışma:
İlçede işsizlik oranı yüksektir. Bir şirket, ilçenin yanındaki ormanın bir bölümünü keserek bin kişiye iş sağlayacak bir fabrika kurmak istemektedir. Bazı ilçe sakinleri iş imkânı nedeniyle projeyi desteklerken bazıları ormanın, içindeki canlıların ve temiz havanın yok olacağını söyleyerek karşı çıkmaktadır.
Tartışmada çatışan değerler nelerdir? Fabrikayı destekleyenlerin ve karşı çıkanların görüşlerini çevre etiği yaklaşımlarıyla ilişkilendiriniz.
Senin cevabın
Bu cihazda kayıtlı cevabın yok. Soruyu çöz
Örnek cevap
Çatışan değerler: ekonomik refah ve iş hakkı ile doğanın korunması, canlıların yaşamı ve sağlıklı çevre hakkı. Fabrikayı destekleyenlerin görüşü insan merkezci yaklaşımla ilişkilidir; insanların ihtiyaçları önceliklidir. Karşı çıkanlar ormanın içindeki canlılara ve ekosistemin bütününe vurgu yaptığı için canlı merkezci ve ekosistem merkezci yaklaşımlara yakındır.
Bu sorudan aldığın puan: 0 / 6
Öncülü göster
Bir ilçede yaşanan tartışma:
İlçede işsizlik oranı yüksektir. Bir şirket, ilçenin yanındaki ormanın bir bölümünü keserek bin kişiye iş sağlayacak bir fabrika kurmak istemektedir. Bazı ilçe sakinleri iş imkânı nedeniyle projeyi desteklerken bazıları ormanın, içindeki canlıların ve temiz havanın yok olacağını söyleyerek karşı çıkmaktadır.
Bu tartışmada sizin tutumunuz nedir? Tutumunuzu felsefi gerekçelerle savununuz ve karşı tarafın en güçlü argümanına cevap veriniz.
Senin cevabın
Bu cihazda kayıtlı cevabın yok. Soruyu çöz
Örnek cevap
Örnek: Ormanın kesilmesine karşıyım. Ormanın yok edilmesi geri dönüşü olmayan bir kayıptır ve yalnızca bugünkü insanları değil, ormandaki canlıları ve gelecek kuşakları da etkiler; Jonas’ın sorumluluk ilkesine göre kalıcı zarar veren eylemlerden kaçınmalıyız. Karşı tarafın en güçlü argümanı işsizliktir. Buna cevabım: İstihdam ormanı yok etmeyen başka bir alanda kurulacak fabrika ya da ormanı koruyan sürdürülebilir turizm ve tarım projeleriyle de sağlanabilir. (Gerekçeli her tutarlı tutum kabul edilir.)
Bu sorudan aldığın puan: 0 / 6
Öncülü göster
İki öğrencinin iklim değişikliği hakkındaki konuşması:
- Emre: “Dünyada milyarlarca insan var. Ben plastik kullanmasam ya da toplu taşımaya binsem ne değişir? Asıl sorumluluk büyük şirketlerde ve devletlerde.”
- Zehra: “Herkes böyle düşünürse hiçbir şey değişmez. Benim eylemim tek başına küçük olabilir ama ben de bu sorunun bir parçasıyım.”
Emre ve Zehra’nın bireysel sorumluluk hakkındaki görüşlerini karşılaştırınız.
Senin cevabın
Bu cihazda kayıtlı cevabın yok. Soruyu çöz
Örnek cevap
Emre, bireysel eylemlerin küresel bir sorun karşısında etkisiz olduğunu düşünür ve sorumluluğu büyük şirketlere ve devletlere yükler. Zehra ise her bireyin sorunun bir parçası olduğunu, küçük eylemlerin bir araya geldiğinde değişim yaratacağını ve bu nedenle bireyin de sorumlu olduğunu savunur.
Bu sorudan aldığın puan: 0 / 6
Öncülü göster
İki öğrencinin iklim değişikliği hakkındaki konuşması:
- Emre: “Dünyada milyarlarca insan var. Ben plastik kullanmasam ya da toplu taşımaya binsem ne değişir? Asıl sorumluluk büyük şirketlerde ve devletlerde.”
- Zehra: “Herkes böyle düşünürse hiçbir şey değişmez. Benim eylemim tek başına küçük olabilir ama ben de bu sorunun bir parçasıyım.”
Emre’nin görüşünü felsefi açıdan değerlendiriniz. “Herkes böyle davransaydı ne olurdu?” sorusunu kullanarak bireysel sorumluluk hakkında kendi görüşünüzü gerekçelendiriniz.
Senin cevabın
Bu cihazda kayıtlı cevabın yok. Soruyu çöz
Örnek cevap
Emre’nin görüşünde doğru bir yan vardır: Büyük şirketlerin ve devletlerin etkisi bireylerden çok daha büyüktür. Ancak “Herkes böyle davransaydı ne olurdu?” diye sorduğumuzda, herkesin “benim eylemim bir şey değiştirmez” diyerek sorumluluktan kaçması sorunun hiç çözülmemesine yol açar. Bu nedenle Emre’nin tutumu evrenselleştirilemez. Görüşüm: Birey hem kendi tüketim alışkanlıklarından hem de şirketleri ve devletleri sorumlu davranmaya zorlayan toplumsal baskıya katılmaktan sorumludur; bireysel ve kurumsal sorumluluk birbirinin alternatifi değil tamamlayıcısıdır.
Bu sorudan aldığın puan: 0 / 7
Öncülü göster
Teknolojiye ilişkin iki görüş:
- Görüş 1: “Teknoloji yalnızca bir araçtır; bıçak gibi, iyi ya da kötü olması onu kullanan kişiye bağlıdır.”
- Görüş 2: “Teknoloji yalnızca bir araç değildir; dünyayı algılama ve onunla ilişki kurma biçimimizi değiştirir. Örneğin teknolojik bakış, bir ormanı yalnızca kereste, bir nehri yalnızca enerji kaynağı olarak görmemize yol açabilir.” (Heidegger’in görüşünden uyarlanmıştır.)
İki görüşü teknolojinin doğası açısından karşılaştırınız.
Senin cevabın
Bu cihazda kayıtlı cevabın yok. Soruyu çöz
Örnek cevap
Görüş 1 teknolojiyi tarafsız bir araç olarak görür; ahlaki sorumluluk yalnızca kullanıcıdadır. Görüş 2 ise teknolojinin tarafsız olmadığını, insanın dünyaya bakışını ve doğayla ilişkisini dönüştürdüğünü savunur; teknoloji doğayı yalnızca kullanılacak bir kaynak olarak görmemize yol açabilir.
Bu sorudan aldığın puan: 0 / 6
Öncülü göster
Teknolojiye ilişkin iki görüş:
- Görüş 1: “Teknoloji yalnızca bir araçtır; bıçak gibi, iyi ya da kötü olması onu kullanan kişiye bağlıdır.”
- Görüş 2: “Teknoloji yalnızca bir araç değildir; dünyayı algılama ve onunla ilişki kurma biçimimizi değiştirir. Örneğin teknolojik bakış, bir ormanı yalnızca kereste, bir nehri yalnızca enerji kaynağı olarak görmemize yol açabilir.” (Heidegger’in görüşünden uyarlanmıştır.)
Günlük hayatta kullandığınız bir teknolojiyi örnek vererek Görüş 2’yi destekleyiniz ya da eleştiriniz.
Senin cevabın
Bu cihazda kayıtlı cevabın yok. Soruyu çöz
Örnek cevap
Örnek (destekleyen): Akıllı telefonlar yalnızca iletişim aracı değildir; anları yaşamak yerine fotoğraflayıp paylaşmaya, arkadaşlıkları beğeni sayısıyla değerlendirmeye yönelterek dünyayla kurduğumuz ilişkiyi değiştirmektedir. Bu, teknolojinin bakışımızı dönüştürdüğünü gösterir. (Eleştiren ve gerekçeli cevaplar da kabul edilir; örneğin aynı telefonun bilinçli kullanıldığında yalnızca araç olarak kalabileceği.)
Bu sorudan aldığın puan: 0 / 6
Öncülü göster
Yapay zekâ ve dijital teknolojilere ilişkin bazı durumlar:
- Bir sosyal medya uygulaması, kullanıcıların ilgisini çeken içerikleri öne çıkararak onları uygulamada daha uzun süre tutmaktadır.
- Bir şirket, iş başvurularını yapay zekâ ile değerlendirmektedir; sistemin geçmiş verilerdeki ön yargıları tekrarladığı fark edilmiştir.
- Sürücüsüz bir aracın kaza anında nasıl karar vereceği yazılımcılar tarafından önceden belirlenmektedir.
Listedeki durumlardan ikisinin hangi felsefi soruları ortaya çıkardığını yazınız.
Senin cevabın
Bu cihazda kayıtlı cevabın yok. Soruyu çöz
Örnek cevap
Sosyal medya algoritması: “İnsanların dikkatini yönlendiren teknolojiler özgür iradeyi kısıtlar mı?”, “Bir şirketin kullanıcıların zamanını kâr için kullanması etik midir?” İşe alımda yapay zekâ: “Bir makinenin verdiği karar adil olabilir mi?”, “Yapay zekâ ayrımcılık yaptığında sorumlu kimdir?” Sürücüsüz araç: “Bir makineye ahlaki karar verme yetkisi verilebilir mi?”
Bu sorudan aldığın puan: 0 / 6
Öncülü göster
Yapay zekâ ve dijital teknolojilere ilişkin bazı durumlar:
- Bir sosyal medya uygulaması, kullanıcıların ilgisini çeken içerikleri öne çıkararak onları uygulamada daha uzun süre tutmaktadır.
- Bir şirket, iş başvurularını yapay zekâ ile değerlendirmektedir; sistemin geçmiş verilerdeki ön yargıları tekrarladığı fark edilmiştir.
- Sürücüsüz bir aracın kaza anında nasıl karar vereceği yazılımcılar tarafından önceden belirlenmektedir.
İşe alımda kullanılan yapay zekânın ön yargıları tekrarlaması durumunda sorumluluğun kime ait olduğunu tartışınız. En az iki tarafı değerlendirerek kendi görüşünüzü gerekçelendiriniz.
Senin cevabın
Bu cihazda kayıtlı cevabın yok. Soruyu çöz
Örnek cevap
Yazılımcılar sorumludur, çünkü sistemi tasarlayan ve hangi verilerle eğitileceğine karar veren onlardır; ön yargılı verileri denetlemeleri gerekir. Şirket sorumludur, çünkü sistemi kullanma kararını veren ve sonuçlarından yararlanan odur; kararları insan denetiminden geçirmemiştir. Ön yargılar geçmişteki insan kararlarından geldiği için toplumun da payı vardır. Yapay zekâ ise bilinci ve iradesi olmadığından ahlaki sorumluluk taşıyamaz. Görüşüm: Sorumluluk öncelikle sistemi kullanan şirkete aittir; şirket, teknolojinin adil çalıştığını denetlemeden insanların hayatını etkileyen kararları ona bırakmamalıdır.
Bu sorudan aldığın puan: 0 / 7