Deneme amaçlıdır. Sorular ve cevaplar öğretmenler tarafından hazırlanmamıştır; MEB’in resmî sorularıyla ilgisi yoktur.
1. Soru (6 puan) · TAR.11.1.1
Örnek cevap: Karlofça Antlaşması ile Osmanlı Devleti ilk kez büyük çapta toprak kaybetmiştir. Osmanlı’nın Orta Avrupa’daki ilerleyişi sona ermiş, devlet savunmaya çekilmiş ve kaybettiği toprakları geri alma politikası izlemeye başlamıştır.
| Ölçüt | Puan |
|---|---|
| İlk büyük toprak kaybı olduğunu belirtir | 3 |
| Osmanlı’nın savunmaya geçtiğini / politikasının değiştiğini açıklar | 3 |
2. Soru (6 puan) · TAR.11.1.1
Örnek cevap: Pasarofça Antlaşması ile Belgrad Avusturya’ya bırakılmış, Osmanlı toprak kaybetmiştir. Belgrad Antlaşması ile ise Belgrad geri alınmıştır; bu antlaşma 18. yüzyılda Osmanlı’nın kazançlı çıktığı antlaşmalardandır.
| Ölçüt | Puan |
|---|---|
| Pasarofça’nın toprak kaybıyla sonuçlandığını belirtir | 2 |
| Belgrad Antlaşması’nın Belgrad’ın geri alınmasıyla sonuçlandığını belirtir | 2 |
| İki antlaşmayı karşılaştırarak yorumlar | 2 |
3. Soru (6 puan) · TAR.11.1.1
Örnek cevap: Kapitülasyonlar önceden her padişah değiştiğinde yenilenen ve geri alınabilen ayrıcalıklardı. Süresiz hâle gelmesiyle kalıcılaştı; yabancı tüccarlar Osmanlı tüccarlarına göre avantajlı duruma geçti, yerli üretim ve ticaret zarar gördü, Osmanlı ekonomisi zamanla dışa bağımlı hâle gelmeye başladı.
| Ölçüt | Puan |
|---|---|
| Ayrıcalıkların kalıcılaştığını belirtir | 2 |
| Yerli tüccar ve üreticinin olumsuz etkilendiğini açıklar | 2 |
| Dışa bağımlılık sonucunu belirtir | 2 |
4. Soru (7 puan) · TAR.11.1.1
Örnek cevap: Kazanç: Belgrad gibi önemli bir kale geri alınmış, Osmanlı askerî ve siyasi bir başarı elde etmiştir. Bedel: Bu başarıda Fransa’nın arabuluculuğuna ihtiyaç duyulmuş ve karşılığında kapitülasyonlar süresiz hâle getirilmiştir. Kısa vadede kazanç sağlanmış, uzun vadede ekonomik bağımsızlık zarar görmüştür.
| Ölçüt | Puan |
|---|---|
| Askerî/siyasi kazancı belirtir | 2 |
| Kapitülasyonların bedel olarak süresiz hâle getirildiğini belirtir | 2 |
| Kısa ve uzun vadeli sonuçları karşılaştırarak değerlendirir | 3 |
5. Soru (6 puan) · TAR.11.1.1
Örnek cevap: Osmanlı, Türk ve Müslüman nüfusun yoğun olduğu bir toprağı ilk kez kaybetmiştir. Karadeniz’deki Osmanlı üstünlüğü sona ermiş, Rusya Karadeniz’e yerleşerek Osmanlı için daha büyük bir tehdit hâline gelmiştir.
| Ölçüt | Puan |
|---|---|
| Müslüman-Türk nüfuslu bir toprağın ilk kez kaybedildiğini belirtir | 3 |
| Karadeniz’deki üstünlüğün kaybedildiğini / Rus tehdidinin arttığını belirtir | 3 |
6. Soru (6 puan) · TAR.11.1.1
Örnek cevap: Bu madde Rusya’ya Osmanlı’nın iç işlerine karışma imkânı vermiştir. Rusya, Balkanlardaki Ortodoks halkları kışkırtarak isyanları desteklemiş; bu durum 19. yüzyılda Balkanlarda milliyetçi isyanların artmasına ve Osmanlı’nın toprak kaybetmesine zemin hazırlamıştır.
| Ölçüt | Puan |
|---|---|
| İç işlerine karışma imkânı verdiğini belirtir | 3 |
| Balkan isyanları ve toprak kayıplarıyla ilişkilendirir | 3 |
7. Soru (6 puan) · TAR.11.1.2
Örnek cevap: Karlofça ve Pasarofça antlaşmalarıyla yaşanan toprak kayıpları, Avrupa’nın askerî ve teknik bakımdan güçlendiğini göstermiştir. Osmanlı yöneticileri bu gelişmenin nedenlerini anlamak ve Avrupa’yı yakından tanımak istemiştir. Ayrıca barış döneminin olması bu tür çalışmalara uygun bir ortam sağlamıştır.
| Ölçüt | Puan |
|---|---|
| Toprak kayıpları ve Avrupa’nın güçlenmesini belirtir | 3 |
| Avrupa’yı tanıma isteğini ve barış ortamını açıklar | 3 |
8. Soru (7 puan) · TAR.11.1.2
Örnek cevap: Sefaretname, Osmanlı yöneticilerinin Fransa’daki saray hayatı, bahçe düzeni, mimari, bilim ve kültür kurumları hakkında doğrudan bilgi edinmesini sağlamıştır. Bu bilgiler Lale Devri’nde Avrupa tarzı köşk ve bahçelerin yapılması gibi kültürel değişimlere ilham vermiş ve Osmanlı’nın Batı’yı tanıma sürecinin ilk önemli adımlarından biri olmuştur.
| Ölçüt | Puan |
|---|---|
| Avrupa hakkında doğrudan bilgi sağladığını belirtir | 2 |
| Kültürel değişimlere etkisini örnekle açıklar | 3 |
| Batı’yı tanıma sürecindeki yerini değerlendirir | 2 |
9. Soru (6 puan) · TAR.11.1.2
Örnek cevap: Kitaplar daha hızlı, ucuz ve çok sayıda çoğaltılabilmiştir. Böylece bilginin yayılması kolaylaşmış; sözlük, tarih ve coğrafya kitapları daha fazla okuyucuya ulaşmıştır.
| Ölçüt | Puan |
|---|---|
| Birinci katkıyı yazar | 3 |
| İkinci katkıyı yazar | 3 |
10. Soru (6 puan) · TAR.11.1.2
Örnek cevap: Dinî kitapların el yazısıyla çoğaltılması önemli bir gelenek ve geçim kaynağıydı; hattat ve müstensihlerin tepkisinden çekinilmiştir. Ayrıca kutsal metinlerin basımında hata yapılacağı endişesi ve toplumun bazı kesimlerinin yeniliğe tepki göstermesi de etkili olmuştur.
| Ölçüt | Puan |
|---|---|
| Hattatların/geleneğin etkisini belirtir | 3 |
| Başka uygun bir nedeni açıklar | 3 |
11. Soru (6 puan) · TAR.11.1.2
Örnek cevap: İran cephesindeki askerî başarısızlıklar, yönetici kesimin eğlence ve gösterişe yönelik harcamaları ve halkın yaşadığı ekonomik sıkıntılar halkta tepkiye yol açmış ve isyana neden olmuştur.
| Ölçüt | Puan |
|---|---|
| Askerî başarısızlığı belirtir | 2 |
| Yönetici kesimin harcamalarını belirtir | 2 |
| Halkın ekonomik sıkıntılarını belirtir | 2 |
12. Soru (7 puan) · TAR.11.1.2
Örnek cevap: Değişim: Avrupa’ya ilk kez sürekli elçi gönderilmesi, matbaanın kurulması ve Avrupa tarzı mimari ve yaşam biçiminin etkisi Osmanlı’da yeni bir dönemi başlatmıştır. Süreklilik: Devletin temel yönetim yapısı, ordu düzeni ve toplumun geleneksel yaşamı büyük ölçüde değişmemiştir. Yenilikler daha çok kültür ve saray hayatıyla sınırlı kalmış, Patrona Halil İsyanı’yla da kesintiye uğramıştır.
| Ölçüt | Puan |
|---|---|
| Değişim örneklerini açıklar | 3 |
| Süreklilik gösteren alanları belirtir | 2 |
| Yeniliklerin sınırlı kaldığını/kesintiye uğradığını değerlendirir | 2 |
13. Soru (6 puan) · TAR.11.1.3
Örnek cevap: Benzerlik: Her iki depremde de çok sayıda kişi hayatını kaybetmiş ve önemli yapılar yıkılmıştır. Farklılık: Lizbon’da depremin ardından tsunami ve büyük yangınlar şehrin büyük bölümünü yok etmiştir; İstanbul’da ise yıkım daha çok cami, çarşı ve surlar gibi yapılarda görülmüştür.
| Ölçüt | Puan |
|---|---|
| Uygun bir benzerlik yazar | 3 |
| Uygun bir farklılık yazar | 3 |
14. Soru (6 puan) · TAR.11.1.3
Örnek cevap: Deprem, Avrupa’da doğa olaylarının nedenleri ve insanın acıları üzerine büyük tartışmalar başlatmıştır. Düşünürler bu felaketi akıl ve bilim çerçevesinde yorumlamaya çalışmış; doğa olaylarının bilimsel olarak incelenmesi fikri güçlenmiş ve bu tartışmalar Aydınlanma düşüncesini etkilemiştir.
| Ölçüt | Puan |
|---|---|
| Düşünce dünyasında tartışmalara yol açtığını belirtir | 3 |
| Doğa olaylarına bilimsel yaklaşımın/Aydınlanma düşüncesinin güçlendiğini açıklar | 3 |
15. Soru (6 puan) · TAR.11.1.3
Örnek cevap: Binalarda esnek ahşap iskelet sistemleri kullanılarak depreme dayanıklı yapılar yapılmıştır; amaç depremde binaların yıkılmasını önlemektir. Caddeler geniş ve düz planlanmıştır; amaç kaçışı kolaylaştırmak ve yangının yayılmasını azaltmaktır. (Halka anket yapılarak depremin etkilerinin kayıt altına alınması da kabul edilir.)
| Ölçüt | Puan |
|---|---|
| Birinci önlemi ve amacını açıklar | 3 |
| İkinci önlemi ve amacını açıklar | 3 |
16. Soru (7 puan) · TAR.11.1.3
Örnek cevap: Örnek çıkarımlar: Binalar depreme dayanıklı tekniklerle yapılmalı ve eski yapılar güçlendirilmelidir. Şehirler geniş yollar ve toplanma alanlarıyla planlanmalıdır. Deprem sonrası bilgiler kayıt altına alınarak bilimsel çalışmalarda kullanılmalı ve halk afet bilinci konusunda eğitilmelidir.
| Ölçüt | Puan |
|---|---|
| Birinci çıkarımı yazar ve depremlerle ilişkilendirir | 3 |
| İkinci çıkarımı yazar ve depremlerle ilişkilendirir | 3 |
| Çıkarımları günümüze uygun biçimde ifade eder | 1 |