11. Sınıf OYSS Tarih 1. Dönem 1. Yazılı Cevap Anahtarı

Question 1

Karlofça Antlaşması’nın Osmanlı tarihi açısından önemini açıklayınız.

Accepted Answer

Karlofça Antlaşması ile Osmanlı Devleti ilk kez büyük çapta toprak kaybetmiştir. Osmanlı’nın Orta Avrupa’daki ilerleyişi sona ermiş, devlet savunmaya çekilmiş ve kaybettiği toprakları geri alma politikası izlemeye başlamıştır.

Question 2

Pasarofça ve Belgrad antlaşmalarını Osmanlı Devleti açısından sonuçları bakımından karşılaştırınız.

Accepted Answer

Pasarofça Antlaşması ile Belgrad Avusturya’ya bırakılmış, Osmanlı toprak kaybetmiştir. Belgrad Antlaşması ile ise Belgrad geri alınmıştır; bu antlaşma 18. yüzyılda Osmanlı’nın kazançlı çıktığı antlaşmalardandır.

Question 3

Kapitülasyonların süresiz hâle getirilmesinin Osmanlı ekonomisine olası etkilerini açıklayınız.

Accepted Answer

Kapitülasyonlar önceden her padişah değiştiğinde yenilenen ve geri alınabilen ayrıcalıklardı. Süresiz hâle gelmesiyle kalıcılaştı; yabancı tüccarlar Osmanlı tüccarlarına göre avantajlı duruma geçti, yerli üretim ve ticaret zarar gördü, Osmanlı ekonomisi zamanla dışa bağımlı hâle gelmeye başladı.

Question 4

Belgrad Antlaşması’nın askerî ve diplomatik sonuçlarını “kazanç ve bedel” açısından değerlendiriniz.

Accepted Answer

Kazanç: Belgrad gibi önemli bir kale geri alınmış, Osmanlı askerî ve siyasi bir başarı elde etmiştir. Bedel: Bu başarıda Fransa’nın arabuluculuğuna ihtiyaç duyulmuş ve karşılığında kapitülasyonlar süresiz hâle getirilmiştir. Kısa vadede kazanç sağlanmış, uzun vadede ekonomik bağımsızlık zarar görmüştür.

Question 5

Kırım’ın bağımsız hâle gelmesinin ve ardından Rusya’ya katılmasının Osmanlı Devleti açısından sonuçlarını yazınız.

Accepted Answer

Osmanlı, Türk ve Müslüman nüfusun yoğun olduğu bir toprağı ilk kez kaybetmiştir. Karadeniz’deki Osmanlı üstünlüğü sona ermiş, Rusya Karadeniz’e yerleşerek Osmanlı için daha büyük bir tehdit hâline gelmiştir.

Question 6

Rusya’ya Osmanlı topraklarındaki Ortodokslar adına söz hakkı tanınmasının uzun vadeli sonuçlarını değerlendiriniz.

Accepted Answer

Bu madde Rusya’ya Osmanlı’nın iç işlerine karışma imkânı vermiştir. Rusya, Balkanlardaki Ortodoks halkları kışkırtarak isyanları desteklemiş; bu durum 19. yüzyılda Balkanlarda milliyetçi isyanların artmasına ve Osmanlı’nın toprak kaybetmesine zemin hazırlamıştır.

Question 7

Lale Devri’nde Avrupa’ya ilginin artmasının nedenlerini açıklayınız.

Accepted Answer

Karlofça ve Pasarofça antlaşmalarıyla yaşanan toprak kayıpları, Avrupa’nın askerî ve teknik bakımdan güçlendiğini göstermiştir. Osmanlı yöneticileri bu gelişmenin nedenlerini anlamak ve Avrupa’yı yakından tanımak istemiştir. Ayrıca barış döneminin olması bu tür çalışmalara uygun bir ortam sağlamıştır.

Question 8

Yirmisekiz Mehmed Çelebi’nin sefaretnamesinin Osmanlı’daki değişim sürecine katkısını değerlendiriniz.

Accepted Answer

Sefaretname, Osmanlı yöneticilerinin Fransa’daki saray hayatı, bahçe düzeni, mimari, bilim ve kültür kurumları hakkında doğrudan bilgi edinmesini sağlamıştır. Bu bilgiler Lale Devri’nde Avrupa tarzı köşk ve bahçelerin yapılması gibi kültürel değişimlere ilham vermiş ve Osmanlı’nın Batı’yı tanıma sürecinin ilk önemli adımlarından biri olmuştur.

Question 9

Matbaanın kurulmasının Osmanlı kültür hayatına katkılarından ikisini yazınız.

Accepted Answer

Kitaplar daha hızlı, ucuz ve çok sayıda çoğaltılabilmiştir. Böylece bilginin yayılması kolaylaşmış; sözlük, tarih ve coğrafya kitapları daha fazla okuyucuya ulaşmıştır.

Question 10

Matbaada dinî kitapların basılmasına izin verilmemesinin olası nedenlerini açıklayınız.

Accepted Answer

Dinî kitapların el yazısıyla çoğaltılması önemli bir gelenek ve geçim kaynağıydı; hattat ve müstensihlerin tepkisinden çekinilmiştir. Ayrıca kutsal metinlerin basımında hata yapılacağı endişesi ve toplumun bazı kesimlerinin yeniliğe tepki göstermesi de etkili olmuştur.

Question 11

Patrona Halil İsyanı’nın nedenlerini metinden yararlanarak açıklayınız.

Accepted Answer

İran cephesindeki askerî başarısızlıklar, yönetici kesimin eğlence ve gösterişe yönelik harcamaları ve halkın yaşadığı ekonomik sıkıntılar halkta tepkiye yol açmış ve isyana neden olmuştur.

Question 12

Lale Devri’nde yaşanan gelişmeleri “değişim” ve “süreklilik” kavramlarıyla yorumlayınız.

Accepted Answer

Değişim: Avrupa’ya ilk kez sürekli elçi gönderilmesi, matbaanın kurulması ve Avrupa tarzı mimari ve yaşam biçiminin etkisi Osmanlı’da yeni bir dönemi başlatmıştır. Süreklilik: Devletin temel yönetim yapısı, ordu düzeni ve toplumun geleneksel yaşamı büyük ölçüde değişmemiştir. Yenilikler daha çok kültür ve saray hayatıyla sınırlı kalmış, Patrona Halil İsyanı’yla da kesintiye uğramıştır.

Question 13

1755 Lizbon ve 1766 İstanbul depremlerini etkileri bakımından karşılaştırarak bir benzerlik ve bir farklılık yazınız.

Accepted Answer

Benzerlik: Her iki depremde de çok sayıda kişi hayatını kaybetmiş ve önemli yapılar yıkılmıştır. Farklılık: Lizbon’da depremin ardından tsunami ve büyük yangınlar şehrin büyük bölümünü yok etmiştir; İstanbul’da ise yıkım daha çok cami, çarşı ve surlar gibi yapılarda görülmüştür.

Question 14

Lizbon Depremi’nin Avrupa düşünce dünyasına etkisini açıklayınız.

Accepted Answer

Deprem, Avrupa’da doğa olaylarının nedenleri ve insanın acıları üzerine büyük tartışmalar başlatmıştır. Düşünürler bu felaketi akıl ve bilim çerçevesinde yorumlamaya çalışmış; doğa olaylarının bilimsel olarak incelenmesi fikri güçlenmiş ve bu tartışmalar Aydınlanma düşüncesini etkilemiştir.

Question 15

Lizbon’da depremden sonra alınan önlemlerden ikisini yazınız ve amaçlarını açıklayınız.

Accepted Answer

Binalarda esnek ahşap iskelet sistemleri kullanılarak depreme dayanıklı yapılar yapılmıştır; amaç depremde binaların yıkılmasını önlemektir. Caddeler geniş ve düz planlanmıştır; amaç kaçışı kolaylaştırmak ve yangının yayılmasını azaltmaktır. (Halka anket yapılarak depremin etkilerinin kayıt altına alınması da kabul edilir.)

Question 16

1755 Lizbon ve 1766 İstanbul depremlerinden yola çıkarak günümüz Türkiye’si için afetlere hazırlık konusunda iki çıkarımda bulununuz.

Accepted Answer

Örnek çıkarımlar: Binalar depreme dayanıklı tekniklerle yapılmalı ve eski yapılar güçlendirilmelidir. Şehirler geniş yollar ve toplanma alanlarıyla planlanmalıdır. Deprem sonrası bilgiler kayıt altına alınarak bilimsel çalışmalarda kullanılmalı ve halk afet bilinci konusunda eğitilmelidir.

Antlaşma	Yıl	Bazı hükümleri
Karlofça	1699	Macaristan ve Erdel Avusturya’ya, Mora ve Dalmaçya Venedik’e, Podolya Lehistan’a bırakıldı.
Pasarofça	1718	Belgrad ve çevresi Avusturya’ya bırakıldı.
Belgrad	1739	Belgrad Osmanlı’ya geri verildi; antlaşma Fransa’nın arabuluculuğuyla imzalandı.
Küçük Kaynarca	1774	Kırım bağımsız oldu; Rusya’ya Osmanlı topraklarındaki Ortodokslar adına söz hakkı tanındı; Osmanlı ilk kez savaş tazminatı ödedi.

Antlaşma	Yıl	Bazı hükümleri
Karlofça	1699	Macaristan ve Erdel Avusturya’ya, Mora ve Dalmaçya Venedik’e, Podolya Lehistan’a bırakıldı.
Pasarofça	1718	Belgrad ve çevresi Avusturya’ya bırakıldı.
Belgrad	1739	Belgrad Osmanlı’ya geri verildi; antlaşma Fransa’nın arabuluculuğuyla imzalandı.
Küçük Kaynarca	1774	Kırım bağımsız oldu; Rusya’ya Osmanlı topraklarındaki Ortodokslar adına söz hakkı tanındı; Osmanlı ilk kez savaş tazminatı ödedi.

Özellik	1755 Lizbon Depremi	1766 İstanbul Depremi
Tarih	1 Kasım 1755	22 Mayıs 1766
Etkileri	Deprem, ardından tsunami ve büyük yangınlar; şehrin büyük bölümü yıkıldı, on binlerce kişi hayatını kaybetti.	Fatih Camii yıkıldı; Kapalıçarşı, surlar ve pek çok yapı hasar gördü; çok sayıda kişi hayatını kaybetti.
Sonrası	Şehir yeni bir planla yeniden kuruldu; deprem Avrupa’da düşünce dünyasında büyük tartışmalara yol açtı.	Fatih Camii III. Mustafa döneminde yeniden inşa edildi; hasarlı yapılar onarıldı.

Özellik	1755 Lizbon Depremi	1766 İstanbul Depremi
Tarih	1 Kasım 1755	22 Mayıs 1766
Etkileri	Deprem, ardından tsunami ve büyük yangınlar; şehrin büyük bölümü yıkıldı, on binlerce kişi hayatını kaybetti.	Fatih Camii yıkıldı; Kapalıçarşı, surlar ve pek çok yapı hasar gördü; çok sayıda kişi hayatını kaybetti.
Sonrası	Şehir yeni bir planla yeniden kuruldu; deprem Avrupa’da düşünce dünyasında büyük tartışmalara yol açtı.	Fatih Camii III. Mustafa döneminde yeniden inşa edildi; hasarlı yapılar onarıldı.