Deneme amaçlıdır. Sorular ve cevaplar öğretmenler tarafından hazırlanmamıştır; MEB’in resmî sorularıyla ilgisi yoktur.
1. Soru (6 puan) · BİY.9.1.1
Örnek cevap: Fleming, küf mantarının çevresinde bakterilerin üremediğini gözlemlemiştir. Penisilin ilk antibiyotiklerdendir; bakterilerin neden olduğu enfeksiyonların tedavi edilmesini sağlayarak milyonlarca insanın hayatını kurtarmış ve ortalama yaşam süresinin uzamasına katkıda bulunmuştur.
| Ölçüt | Puan |
|---|---|
| Küfün çevresinde bakterilerin üremediği gözlemini yazar | 3 |
| Enfeksiyonların tedavisi/hayat kurtarma katkısını açıklar | 3 |
2. Soru (6 puan) · BİY.9.1.1
Örnek cevap: Antibiyotiklerin bilinçsiz kullanımı, bakterilerin antibiyotiklere karşı direnç kazanmasına yol açar. Dirençli bakterilerin neden olduğu hastalıklar zor tedavi edilir. Antibiyotikler yalnızca hekim önerisiyle, önerilen doz ve sürede kullanılmalı; viral hastalıklarda (örneğin soğuk algınlığı) kullanılmamalıdır.
| Ölçüt | Puan |
|---|---|
| Antibiyotik direnci sorununu belirtir | 3 |
| Bilinçli kullanım için uygun bir öneri yazar | 3 |
3. Soru (6 puan) · BİY.9.1.1
Örnek cevap: Mikroskop sayesinde hücreler keşfedilmiş (Hooke) ve gözle görülemeyen mikroorganizmalar ilk kez gözlemlenmiştir (Leeuwenhoek). Elektron mikroskobuyla virüsler gibi çok küçük yapılar görülebilmiştir.
| Ölçüt | Puan |
|---|---|
| Birinci örneği metne uygun yazar | 3 |
| İkinci örneği metne uygun yazar | 3 |
4. Soru (7 puan) · BİY.9.1.1
Örnek cevap: Teknoloji geliştikçe daha önce gözlemlenemeyen yapılar incelenebilmiş, bu da yeni bilgilerin ortaya çıkmasını ve eski bilgilerin değişmesini sağlamıştır. Örneğin daha güçlü mikroskoplarla önce hücre, sonra mikroorganizmalar, daha sonra virüsler görülmüştür. Günümüzde mikroskop kan tahlillerinde, hastalık etkenlerinin (bakteri, parazit) teşhisinde ve doku incelemelerinde kullanılır.
| Ölçüt | Puan |
|---|---|
| Teknolojinin yeni gözlemlere olanak sağladığını açıklar | 2 |
| Bunun bilimsel bilgiyi geliştirdiğini/değiştirdiğini belirtir | 3 |
| Sağlık alanından uygun bir kullanım örneği verir | 2 |
5. Soru (6 puan) · BİY.9.1.2
Örnek cevap: Test edilen görüş, canlıların (mikroorganizmaların) cansız maddeden kendiliğinden oluştuğudur. Sonuç bu görüşü desteklemez; kuğu boyunlu şişede hava olduğu hâlde et suyu bozulmamıştır. Mikroorganizmalar et suyunda kendiliğinden oluşmamış, ancak dışarıdan geldiklerinde et suyu bozulmuştur.
| Ölçüt | Puan |
|---|---|
| Kendiliğinden oluşum görüşünü hipotez olarak yazar | 2 |
| Sonucun bu görüşü desteklemediğini belirtir | 2 |
| Kuğu boyunlu şişedeki sonuçla gerekçelendirir | 2 |
6. Soru (6 puan) · BİY.9.1.2
Örnek cevap: Kendiliğinden oluşumu savunanlar canlı oluşumu için havanın gerekli olduğunu öne sürüyordu. Kuğu boynu, havanın şişeye girmesine izin verirken mikroorganizmaların girmesini engellemiştir. Böylece iki şişe arasındaki tek fark mikroorganizmaların girip girememesi olmuş, “hava girmediği için canlı oluşmadı” itirazının önüne geçilmiştir.
| Ölçüt | Puan |
|---|---|
| Kuğu boynunun havanın girmesine izin verdiğini belirtir | 2 |
| Mikroorganizmaların girişini engellediğini belirtir | 2 |
| Tek bir değişkenin değiştirilerek itirazın önlendiğini açıklar | 2 |
7. Soru (6 puan) · BİY.9.1.2
Örnek cevap: Bağımsız değişken: günlük ışık süresi. Bağımlı değişken: bitkinin boyu (büyüme miktarı). Kontrollü değişkenler: su miktarı, toprak türü (ayrıca bitki türü, sıcaklık).
| Ölçüt | Puan |
|---|---|
| Bağımsız değişkeni ışık süresi olarak yazar | 2 |
| Bağımlı değişkeni bitki boyu olarak yazar | 2 |
| İki kontrollü değişken yazar | 2 |
8. Soru (7 puan) · BİY.9.1.2
Örnek cevap: Işık süresi arttıkça bitkilerin boyu artmıştır; sonuç hipotezi destekler. Ancak her ışık süresi için yalnızca bir saksı kullanılmıştır. Güvenilirliği artırmak için her grupta birden fazla saksı kullanılmalı (tekrar), deney tekrarlanmalı ve sonuçların ortalaması alınmalıdır.
| Ölçüt | Puan |
|---|---|
| Işık süresi arttıkça boyun arttığını yorumlar | 2 |
| Sonucun hipotezi desteklediğini belirtir | 2 |
| Tekrar sayısını artırma/deneyi tekrarlama önerisi yazar | 3 |
9. Soru (6 puan) · BİY.9.1.2
Örnek cevap: Sonuç: Et kurtları etten kendiliğinden oluşmaz; sineklerin ete bıraktığı yumurtalardan gelişir. Tülbentle örtülen kavanoza hava girebildiği hâlde sinekler ete konamamış ve kurtçuk oluşmamıştır. Bu kavanoz, “hava olmadığı için kurtçuk oluşmadı” itirazını ortadan kaldırmıştır.
| Ölçüt | Puan |
|---|---|
| Kurtların sineklerin yumurtalarından geliştiği sonucunu yazar | 3 |
| Tülbentli kavanozun havayı alıp sinekleri engellediğini açıklar | 3 |
10. Soru (6 puan) · BİY.9.1.2
Örnek cevap: Bilimsel bilgi değişebilir. Yüzyıllarca kabul edilen kendiliğinden oluşum görüşü, yeni deneyler ve kanıtlarla değişmiştir. Bilimsel bilgi kanıta dayanır ve yeni kanıtlar ortaya çıktığında yenilenebilir.
| Ölçüt | Puan |
|---|---|
| Bilimsel bilginin değişebilir/kanıta dayalı olduğunu belirtir | 3 |
| Deneylerden örnekle açıklar | 3 |
11. Soru (6 puan) · BİY.9.1.2
Örnek cevap: I – Hipotez, II – Teori (kuram), III – Kanun (yasa).
| Ölçüt | Puan |
|---|---|
| I – hipotez | 2 |
| II – teori | 2 |
| III – kanun | 2 |
12. Soru (7 puan) · BİY.9.1.2
Örnek cevap: Bu not yanlıştır. Teori ve kanun farklı bilgi türleridir; biri diğerine dönüşmez. Kanun, doğadaki olayların “nasıl” gerçekleştiğini tanımlar; teori ise olayların “neden” gerçekleştiğini açıklar. Teoriler ne kadar kanıtlanırsa kanıtlansın teori olarak kalır.
| Ölçüt | Puan |
|---|---|
| Notun yanlış olduğunu belirtir | 2 |
| Teori ile kanunun farklı bilgi türleri olduğunu belirtir | 2 |
| Kanunun “nasıl”, teorinin “neden” sorusuna yanıt verdiğini açıklar | 3 |
13. Soru (6 puan) · BİY.9.1.4
Örnek cevap: Çoğalma: maya hücrelerinin çoğalması. Uyarılara tepki: küstüm otunun dokununca yapraklarını kapatması. Beslenme ve hareket: karıncanın şekere yönelip onu taşıması. (Solunum/enerji üretimi: mayanın gaz kabarcığı oluşturması da kabul edilir.)
| Ölçüt | Puan |
|---|---|
| Birinci ortak özellik + örnek | 2 |
| İkinci ortak özellik + örnek | 2 |
| Üçüncü ortak özellik + örnek | 2 |
14. Soru (6 puan) · BİY.9.1.4
Örnek cevap: Tuz kristali hücreden oluşmaz, beslenmez, solunum yapmaz, üremez ve uyarılara tepki vermez. Büyümesi, sudaki tuz taneciklerinin dışarıdan yüzeyine eklenmesiyle olur; canlılardaki gibi hücre bölünmesi ve madde-enerji dönüşümüyle (metabolizma) gerçekleşmez.
| Ölçüt | Puan |
|---|---|
| Canlılık özelliklerinden en az ikisini taşımadığını belirtir | 3 |
| Büyümesinin dışarıdan madde eklenmesiyle olduğunu, canlılardaki büyümeden farklı olduğunu açıklar | 3 |
15. Soru (6 puan) · BİY.9.1.4
Örnek cevap: “Gölette 7 kurbağa saydım.” – nicel gözlem. “Su yeşil renkte ve yüzeyde küçük bitkiler var.” – nitel gözlem. “Gölette çok böcek olduğu için kurbağalar burada yaşıyor.” – çıkarım.
| Ölçüt | Puan |
|---|---|
| Birinci ifadeyi nicel gözlem olarak belirler | 2 |
| İkinci ifadeyi nitel gözlem olarak belirler | 2 |
| Üçüncü ifadedeki “bence…” kısmını çıkarım olarak belirler | 2 |
16. Soru (7 puan) · BİY.9.1.4
Örnek cevap: Örnek: Gölette ve böcek sayısı az olan başka bir gölette, belirli alanlardaki böcek ve kurbağa sayıları birkaç hafta boyunca, aynı saatlerde sayılır ve tabloya kaydedilir. Böcek sayısı fazla olan yerlerde kurbağa sayısının da fazla olup olmadığı karşılaştırılır.
| Ölçüt | Puan |
|---|---|
| Gözlemlenecek değişkenleri (böcek ve kurbağa sayısı) belirtir | 2 |
| Karşılaştırma yapılacak bir ortam/koşul önerir | 2 |
| Gözlemin zamanını ve kayıt yöntemini belirtir | 3 |