Deneme amaçlıdır. Sorular ve cevaplar öğretmenler tarafından hazırlanmamıştır; MEB’in resmî sorularıyla ilgisi yoktur.
1. Soru (6 puan) · COĞ.9.1.1
Örnek cevap: Fiziki coğrafya: depremlerin sık yaşandığı alanlar, Karadeniz’de yağışın fazla olmasının nedenleri. Beşerî ve ekonomik coğrafya: göçler, fındık ve çay tarımının yoğunlaşması, nüfusun kıyılarda toplanması.
| Ölçüt | Puan |
|---|---|
| Fiziki coğrafya konularını doğru belirler | 3 |
| Beşerî ve ekonomik coğrafya konularını doğru belirler | 3 |
2. Soru (6 puan) · COĞ.9.1.1
Örnek cevap: Konunun fiziki yönü: Bu ürünlerin yetişmesi bölgenin bol yağışlı, ılıman iklimine ve eğimli yamaçlarına bağlıdır. Beşerî yönü: Tarım insan faaliyetidir; bölge halkının geçim kaynağıdır, sanayi ve ticareti etkiler. Çıkarım: Coğrafya, insan ile doğal ortam arasındaki karşılıklı etkileşimi inceler.
| Ölçüt | Puan |
|---|---|
| Fiziki yönünü açıklar | 2 |
| Beşerî yönünü açıklar | 2 |
| İnsan–doğa etkileşimi çıkarımını yapar | 2 |
3. Soru (6 puan) · COĞ.9.1.2
Örnek cevap: A alanı daha uygundur. İlçe merkezine yakın ve çevre yolunun yanında olduğu için hastalar ve ambulanslar kolay ulaşır. Sağlam kaya zemin üzerinde olduğu için deprem açısından daha güvenlidir ve taşkın riski yoktur. B alanının arsası ucuz olsa da uzak, ulaşımı zor ve taşkın riski yüksektir.
| Ölçüt | Puan |
|---|---|
| A alanını seçer | 1 |
| Ulaşım ve uzaklık ölçütleriyle gerekçelendirir | 2 |
| Zemin ve taşkın ölçütleriyle gerekçelendirir | 2 |
| B alanının sakıncalarını belirtir | 1 |
4. Soru (7 puan) · COĞ.9.1.2
Örnek cevap: Mekânsal düşünme; bir yerin konumunu, çevresiyle ilişkisini, uzaklık, ulaşım ve doğal koşullar gibi özelliklerini birlikte değerlendirerek karar verebilmektir. Hastane örneğinde yanlış yer seçimi can ve mal kaybına yol açabilir; bu beceri doğru kararlar alınmasını sağlar. Kendi hayatımdan örnek: Okula gitmek için trafiği, mesafeyi ve durakların yerini düşünerek en kısa ve güvenli yolu seçmek; ev taşınırken okula ve hastaneye yakınlığı değerlendirmek.
| Ölçüt | Puan |
|---|---|
| Mekânsal düşünmeyi doğru açıklar | 2 |
| Günlük hayattaki önemini hastane örneğiyle ilişkilendirir | 3 |
| Kendi hayatından uygun bir örnek verir | 2 |
5. Soru (6 puan) · COĞ.9.1.3
Örnek cevap: Piri Reis, 1513’te çizdiği dünya haritasıyla döneminin en ayrıntılı haritalarından birini hazırlamış; Kitab-ı Bahriye ile Akdeniz’in kıyı ve limanlarını tanıtarak denizcilik coğrafyasına katkı sağlamıştır. Kâtip Çelebi, Cihannüma ile dünya coğrafyasını derleyen kapsamlı bir eser yazmıştır. Evliya Çelebi, Seyahatname’de gezdiği şehirlerin yerleşme, ekonomi ve kültür özelliklerini anlatarak beşerî coğrafyaya kaynak oluşturmuştur.
| Ölçüt | Puan |
|---|---|
| Piri Reis’in katkısını açıklar | 2 |
| Kâtip Çelebi’nin katkısını açıklar | 2 |
| Evliya Çelebi’nin katkısını açıklar | 2 |
6. Soru (6 puan) · COĞ.9.1.3
Örnek cevap: Coğrafya İlk Çağ’da ölçüm ve gözlemle (Eratosthenes) başlamış, keşifler ve deniz seferleriyle haritacılık ve yer tasvirleri gelişmiş (Piri Reis, Kâtip Çelebi, Evliya Çelebi), 19. yüzyılda gözlem ve karşılaştırmaya dayanan bilimsel bir disiplin hâline gelmiştir (Humboldt, Ritter). Günümüzde uydu görüntüleri, uzaktan algılama, GPS (küresel konum belirleme), Coğrafi Bilgi Sistemleri (CBS), insansız hava araçları ve meteoroloji istasyonları kullanılmaktadır.
| Ölçüt | Puan |
|---|---|
| Gelişimi dönemlere göre açıklar | 3 |
| Günümüzde kullanılan en az üç yöntem/araç yazar | 3 |
7. Soru (6 puan) · COĞ.9.2.1
Örnek cevap: Gerçek uzaklık = harita uzaklığı · ölçek paydası = 6 · 500 000 = 3 000 000 cm. 3 000 000 cm = 30 000 m = 30 km.
| Ölçüt | Puan |
|---|---|
| Ölçek paydasıyla çarpar | 3 |
| Birimi doğru çevirerek 30 km bulur | 3 |
8. Soru (7 puan) · COĞ.9.2.1
Örnek cevap: Harita uzaklığı = 3 000 000 cm ÷ 1 000 000 = 3 cm. 1 : 500 000 ölçekli harita, paydası daha küçük olduğu için büyük ölçeklidir. Büyük ölçekli haritalarda küçültme oranı az olduğundan daha fazla ayrıntı (yollar, küçük yerleşmeler, akarsular) gösterilebilir; 1 : 1 000 000 ölçekli haritada ise daha geniş bir alan daha az ayrıntıyla gösterilir.
| Ölçüt | Puan |
|---|---|
| Yeni harita uzaklığını 3 cm bulur | 3 |
| Büyük ölçekli haritayı doğru belirler | 2 |
| Ayrıntı farkını açıklar | 2 |
9. Soru (6 puan) · COĞ.9.2.1
Örnek cevap: A noktası 500 m, B noktası 300 m yükseltidedir; yükselti farkı 200 m’dir. En içteki kapalı eğri 800 m olduğu ve eküidistans 100 m olduğu için zirvenin yükseltisi 800 m’den fazla, 900 m’den azdır.
| Ölçüt | Puan |
|---|---|
| Yükselti farkını 200 m bulur | 3 |
| Zirvenin 800–900 m arasında olduğunu açıklar | 3 |
10. Soru (6 puan) · COĞ.9.2.1
Örnek cevap: Doğu yamacının eğimi daha fazladır; eş yükselti eğrilerinin birbirine yaklaştığı yerlerde kısa yatay mesafede yükselti hızla artar, bu da eğimin fazla olduğunu gösterir. Dağcı, eğrilerin seyrek olduğu, eğimin az olduğu batı yamacını tercih etmelidir.
| Ölçüt | Puan |
|---|---|
| Doğu yamacını belirler | 2 |
| Eğri sıklığıyla eğim ilişkisini açıklar | 2 |
| Batı yamacını önerir | 2 |
11. Soru (6 puan) · COĞ.9.2.2
Örnek cevap: Boylam farkı 45° − 26° = 19°’dir. Her boylam arasında 4 dakika yerel saat farkı olduğundan 19 · 4 = 76 dakika (1 saat 16 dakika) fark vardır. Dünya batıdan doğuya döndüğü için Güneş doğu uçta (Iğdır çevresi) batı uçtan (Gökçeada çevresi) 76 dakika önce doğar.
| Ölçüt | Puan |
|---|---|
| Boylam farkını 19° bulur | 2 |
| Yerel saat farkını 76 dakika bulur | 2 |
| Güneş’in doğuda önce doğduğunu açıklar | 2 |
12. Soru (7 puan) · COĞ.9.2.2
Örnek cevap: Türkiye orta kuşakta yer aldığı için dört mevsim belirgin olarak yaşanır. Güneş ışınları hiçbir zaman dik açıyla gelmez ve güneyden kuzeye gidildikçe geliş açısı küçüldüğü için sıcaklık genel olarak azalır. Türkiye’de farklı yerel saatlerin kullanılması ulaşım, iletişim ve resmî işlerde karışıklığa yol açacağı için tek bir ortak saat kullanılır. Bu nedenle sabah aynı saatte işe ve okula başlanmasına rağmen doğudaki illerde Güneş daha erken doğar ve daha erken batar.
| Ölçüt | Puan |
|---|---|
| Enlemlerin iklime iki etkisini açıklar | 3 |
| Ortak saat kullanılmasının nedenini yazar | 2 |
| Günlük hayata bir etkisini açıklar | 2 |
13. Soru (6 puan) · COĞ.9.3.1
Örnek cevap: Fırtına nedeniyle deniz ulaşımı ve uçuşlar aksayabilir, ağaçlar ve çatılar zarar görebilir. Sağanak ve dolu nedeniyle sel, su baskını ve tarım ürünlerinde zarar oluşabilir. Yüksek kesimlerdeki kar nedeniyle kara yolları kapanabilir. Sıcaklık düşüşü nedeniyle insanların daha kalın giyinmesi ve ısınma ihtiyacının artması gerekir.
| Ölçüt | Puan |
|---|---|
| Üç uygun etki yazar (her biri 2 puan) | 6 |
14. Soru (6 puan) · COĞ.9.3.1
Örnek cevap: Çiftçi: Seralarının örtülerini sağlamlaştırmalı, hasadı yapılmış ürünleri kapalı alana almalı, hayvanlarını ahıra kapatmalıdır. Sürücü: Yolculuğunu erteleyebilir ya da kış lastiği ve zincir bulundurmalı, hızını azaltmalıdır. Okul yöneticisi: Öğrencilerin bahçede ağaç altında durmamasını sağlamalı, gerekirse servis saatlerini düzenlemeli, velileri bilgilendirmelidir.
| Ölçüt | Puan |
|---|---|
| Çiftçi için uygun önlem yazar | 2 |
| Sürücü için uygun önlem yazar | 2 |
| Okul yöneticisi için uygun önlem yazar | 2 |
15. Soru (6 puan) · COĞ.9.2.3
Örnek cevap: Veri: Akarsu yatakları, eğim, yağış ve toprak verileri. Donanım: Verilerin işlendiği bilgisayarlar. Yazılım: Harita çizimi ve analiz yapabilen program. İnsan: Haritacılar ve coğrafyacılardan oluşan ekip. Yöntem: Eğimi az ve akarsuya yakın alanları belirleyerek risk haritası oluşturma.
| Ölçüt | Puan |
|---|---|
| Beş bileşeni doğru yazar | 3 |
| Bileşenleri çalışmadaki bilgilerle doğru eşleştirir | 3 |
16. Soru (7 puan) · COĞ.9.2.3
Örnek cevap: İnsan bileşeni olmasaydı veriler doğru seçilemez, hatalı veriler ayıklanamaz, analiz sonuçları yorumlanamaz ve alınacak önlemlere karar verilemezdi; en gelişmiş donanım ve yazılım bile tek başına anlamlı sonuç üretemez. Diğer kullanım alanları: imar planlaması ve yeni yerleşim alanlarının belirlenmesi, toplu taşıma güzergâhlarının planlanması, çöp toplama rotalarının belirlenmesi, deprem toplanma alanlarının belirlenmesi.
| Ölçüt | Puan |
|---|---|
| İnsan bileşeninin önemini açıklar | 3 |
| İki uygun kullanım alanı yazar | 4 |