Deneme amaçlıdır. Sorular ve cevaplar öğretmenler tarafından hazırlanmamıştır; MEB’in resmî sorularıyla ilgisi yoktur.
1. Soru (6 puan) · FİZ.9.1.1
Örnek cevap: Gözlemlerin hepsi doğada kendiliğinden gerçekleşen ve madde ile enerjinin etkileşimini gösteren olaylardır (hareket, ışık, manyetizma, ısı, ses). Tanım: Fizik, madde ve enerji arasındaki etkileşimi ve doğa olaylarını inceleyen, bu olayları gözlem, deney ve matematiksel modellerle açıklamaya çalışan bilim dalıdır.
| Ölçüt | Puan |
|---|---|
| Gözlemlerin ortak özelliğini belirtir | 3 |
| Madde ve enerji etkileşimini içeren uygun bir tanım yapar | 3 |
2. Soru (6 puan) · FİZ.9.1.1
Örnek cevap: Bu bir tümevarımsal akıl yürütmedir; tek tek gözlemlerden genel bir sonuca ulaşılmıştır. Bilim insanları tekrarlanan gözlemlerden genellemeler ve yasalar çıkarır. Ancak gözlem sayısı ne kadar çok olursa olsun, genellemeyle çelişen yeni bir gözlem (örneğin helyumlu balonun yükselmesi) sonucun gözden geçirilmesini gerektirebilir; bu nedenle tümevarımla elde edilen bilgi kesin değildir.
| Ölçüt | Puan |
|---|---|
| Akıl yürütmeyi tümevarım olarak belirler | 2 |
| Bilimsel bilgi üretmedeki önemini açıklar | 2 |
| Sınırlılığını bir örnekle açıklar | 2 |
3. Soru (6 puan) · FİZ.9.1.2
Örnek cevap: MR cihazı: Elektromanyetizma (ve atom fiziği). Mercekler: Optik. Güneş panelleri: Katıhal fiziği / elektromanyetizma. Nükleer santral: Nükleer fizik. Isı yalıtımı: Termodinamik.
| Ölçüt | Puan |
|---|---|
| Beş eşleştirmeyi doğru yapar (her biri 1 puan) | 5 |
| Alt dalların adlarını doğru yazar | 1 |
4. Soru (7 puan) · FİZ.9.1.2
Örnek cevap: MR cihazı elektromanyetizma ile atom/nükleer fiziğin birlikte kullanılmasıyla çalışır. Buna göre fiziğin alt dalları birbirinden kesin sınırlarla ayrılmaz; teknolojik ürünler çoğunlukla birden fazla alt dalın bilgisini birlikte kullanır. Örneğin bir akıllı telefonun kamerası optik, pili ve devreleri elektromanyetizma ve katıhal fiziği, ısınmayı önleyen tasarımı termodinamik bilgisine dayanır.
| Ölçüt | Puan |
|---|---|
| MR’de kullanılan iki alt dalı belirtir | 2 |
| Alt dalların iç içe olduğu çıkarımını yapar | 3 |
| Başka bir teknolojiyle destekler | 2 |
5. Soru (6 puan) · FİZ.9.1.3
Örnek cevap: İbn-i Heysem görüşlerini yalnızca düşünceye değil gözlem ve deneye dayandırmış, deneylerini tekrarlanabilir biçimde yapmıştır; bu, bilimsel yöntemin deney ve kanıta dayanma özelliğini yansıtır. Karanlık oda (camera obscura) deneyi fotoğraf makinesinin ve kameranın çalışma ilkesinin temelini oluşturur.
| Ölçüt | Puan |
|---|---|
| Gözlem ve deneye dayanma özelliğini açıklar | 3 |
| Fotoğraf makinesi/kamera ile ilişkilendirir | 3 |
6. Soru (6 puan) · FİZ.9.1.3
Örnek cevap: Kararlılık ve sabır: Yıllarca zor koşullarda tonlarca maden filizini işlemesi, sonuca ulaşmak için vazgeçmeden çalıştığını gösterir; bu sayede yeni elementleri keşfetmiştir. Engellere rağmen öğrenme isteği: Kadınların eğitimine izin verilmeyen bir ortamda başka bir ülkeye giderek eğitimini sürdürmüş, bilime katkı yapabileceği bir ortam bulmuştur. (Merak, çalışkanlık gibi özellikler de kabul edilir.)
| Ölçüt | Puan |
|---|---|
| İki uygun özellik belirler | 2 |
| Özelliklerin başarıya katkısını metne dayanarak açıklar | 4 |
7. Soru (6 puan) · FİZ.9.1.4
Örnek cevap: TÜBİTAK UZAY: Uzay mühendisi / fizikçi; uyduların yörüngesini hesaplar, uydu sistemlerini tasarlar. Hastanelerin radyoterapi bölümü: Medikal fizik uzmanı; kanser tedavisinde kullanılan radyasyon dozunu hesaplar ve cihazların güvenli çalışmasını sağlar. (ASELSAN’da elektronik mühendisi, TENMAK’ta nükleer mühendis, CERN’de parçacık fizikçisi de kabul edilir.)
| Ölçüt | Puan |
|---|---|
| Birinci kuruluş için uygun meslek ve iş tanımı yazar | 3 |
| İkinci kuruluş için uygun meslek ve iş tanımı yazar | 3 |
8. Soru (7 puan) · FİZ.9.1.4
Örnek cevap: Görüş doğru değildir. Fizik eğitimi alanlar öğretmenliğin yanında TÜBİTAK UZAY’da uydu geliştirme, ASELSAN’da radar ve haberleşme sistemleri, TENMAK’ta nükleer güvenlik, hastanelerde medikal fizik ve CERN gibi uluslararası merkezlerde araştırma alanlarında çalışabilir. Öneriler: TÜBİTAK bilim olimpiyatlarına ve proje yarışmalarına katılmak; bilim merkezlerini ve üniversitelerin açık günlerini ziyaret etmek; matematik ve fizik derslerine özen göstermek; bu alanlarda çalışan kişilerle görüşmek.
| Ölçüt | Puan |
|---|---|
| Görüşün yanlış olduğunu belirtir | 1 |
| En az iki kuruluştan farklı kariyer örneği verir | 3 |
| Lise yılları için iki uygun öneri yazar | 3 |
9. Soru (6 puan) · FİZ.9.2.1
Örnek cevap: Temel nicelikler: kütle, uzunluk, zaman, sıcaklık, elektrik akımı. Türetilmiş nicelikler: hız, kuvvet, hacim. Temel nicelikler başka niceliklere bağlı olmadan tek başına tanımlanır; türetilmiş nicelikler ise temel niceliklerin çarpımı ya da bölümüyle elde edilir.
| Ölçüt | Puan |
|---|---|
| Temel nicelikleri doğru belirler | 2 |
| Türetilmiş nicelikleri doğru belirler | 2 |
| İki nicelik türü arasındaki farkı açıklar | 2 |
10. Soru (6 puan) · FİZ.9.2.1
Örnek cevap: Hız = yer değiştirme / zaman olduğundan birimi m/s’dir (uzunluk ve zamandan türetilir). Hacim = uzunluk · uzunluk · uzunluk olduğundan birimi m³’tür. İvmenin birimi (m/s) / s = m/s²’dir. Kuvvet = kütle · ivme olduğundan 1 N = 1 kg · 1 m/s² = 1 kg · m/s²’dir.
| Ölçüt | Puan |
|---|---|
| Hız biriminin türetilişini açıklar | 2 |
| Hacim biriminin türetilişini açıklar | 2 |
| Newtonun kg · m/s² olduğunu gösterir | 2 |
11. Soru (6 puan) · FİZ.9.2.1
Örnek cevap: Sıcaklık: 25 + 273 = 298 K. Rüzgâr hızı: 36 km/h = 36 000 m / 3 600 s = 10 m/s. Mola süresi: 2 · 60 = 120 s.
| Ölçüt | Puan |
|---|---|
| Sıcaklığı 298 K bulur | 2 |
| Rüzgâr hızını 10 m/s bulur | 2 |
| Süreyi 120 s bulur | 2 |
12. Soru (7 puan) · FİZ.9.2.2
Örnek cevap: Skaler: sıcaklık, kütle, süre. Vektörel: rüzgâr hızı (kuzeye doğru), yer değiştirme (doğuya doğru). Vektörel bir nicelik büyüklüğü, birimi, doğrultusu ve yönüyle ifade edilir. Yalnızca “500 m” denirse gölün kamptan hangi tarafta olduğu bilinemez; “doğuya doğru 500 m” denildiğinde gölün konumu tam olarak belirlenir.
| Ölçüt | Puan |
|---|---|
| Skaler nicelikleri doğru belirler | 2 |
| Vektörel nicelikleri doğru belirler | 2 |
| Büyüklük ve yön bilgisinin gerekliliğini örnekle açıklar | 3 |
Sık yapılan hata: Rüzgârı yalnızca hızının büyüklüğüne bakarak skaler sanmak.
13. Soru (6 puan) · FİZ.9.2.2
Örnek cevap: Alınan yol = 30 + 50 = 80 m’dir; yalnızca büyüklüğü vardır, skalerdir. Yer değiştirme = başlangıç noktasından bitiş noktasına olan uzaklık ve yöndür: 50 − 30 = 20 m batıya doğru; büyüklüğü ve yönü olduğundan vektöreldir.
| Ölçüt | Puan |
|---|---|
| Alınan yolu 80 m bulur | 2 |
| Yer değiştirmeyi 20 m batı yönünde bulur | 2 |
| Skaler/vektörel ayrımını açıklar | 2 |
14. Soru (6 puan) · FİZ.9.2.3
Örnek cevap: Birinci hareket +30 m, ikinci hareket −50 m’dir. Toplam: (+30) + (−50) = −20 m, yani 20 m batıya. Başlangıç noktasına dönmek için toplam yer değiştirmenin sıfır olması gerekir: doğuya doğru 20 m (+20 m) yürümelidir.
| Ölçüt | Puan |
|---|---|
| Vektörleri işaretleriyle doğru yazar | 2 |
| Toplamı −20 m bulur | 2 |
| Doğuya 20 m yürümesi gerektiğini bulur | 2 |
15. Soru (6 puan) · FİZ.9.2.3
Örnek cevap: A takımı: 300 + 250 = 550 N doğuya. B takımı: 200 + 280 = 480 N batıya. Zıt yönlü vektörler çıkarılır: 550 − 480 = 70 N, büyük olan kuvvetin yönünde, yani doğuya. Halatın doğuya, A takımı tarafına hareket etmesi beklenir.
| Ölçüt | Puan |
|---|---|
| Takımların toplam kuvvetlerini bulur | 2 |
| Bileşkeyi 70 N bulur | 2 |
| Yönü doğu olarak belirler | 2 |
16. Soru (7 puan) · FİZ.9.2.3
Örnek cevap: B takımı: 480 + 90 = 570 N batıya. Bileşke: 570 − 550 = 20 N batıya. Halatın hareketsiz kalması için bileşke sıfır olmalıdır: B’nin toplamı 550 N olmalı, yani 550 − 480 = 70 N kuvvet uygulayan bir oyuncu katılmalıdır. Genelleme: Aynı doğrultuda aynı yönlü vektörler toplanır; zıt yönlü vektörlerin büyüklükleri çıkarılır ve bileşke büyük olanın yönündedir.
| Ölçüt | Puan |
|---|---|
| Yeni bileşkeyi 20 N batı olarak bulur | 2 |
| Dengede kalma koşulu için 70 N bulur | 3 |
| Doğru bir genelleme yapar | 2 |