Deneme amaçlıdır. Sorular ve cevaplar öğretmenler tarafından hazırlanmamıştır; MEB’in resmî sorularıyla ilgisi yoktur.
1. Soru (6 puan) · KİM.9.1.1
Örnek cevap: Haber-Bosch yöntemiyle üretilen yapay gübreler tarımsal verimi artırarak daha fazla insanın beslenmesini sağlamıştır. Klorla dezenfeksiyon içme suyunu mikroplardan arındırarak kolera gibi hastalıkları azaltmıştır. (İlaç sentezi de kabul edilir.)
| Ölçüt | Puan |
|---|---|
| Birinci örneği seçip katkısını açıklar | 3 |
| İkinci örneği seçip katkısını açıklar | 3 |
2. Soru (6 puan) · KİM.9.1.1
Örnek cevap: Yapay gübreler topraktaki azot eksikliğini gidererek ürün miktarını artırır. Aşırı kullanıldığında yağmur sularıyla göl ve akarsulara taşınır; sudaki alg ve bitkilerin aşırı çoğalmasına, oksijenin azalmasına ve canlıların ölmesine yol açabilir (ötrofikasyon). Ayrıca yeraltı sularını kirletebilir.
| Ölçüt | Puan |
|---|---|
| Tarıma katkısını açıklar | 3 |
| Çevreye uygun bir zararını açıklar | 3 |
3. Soru (6 puan) · KİM.9.1.2
Örnek cevap: Çamaşır suyu ile tuz ruhu karıştırıldığında zehirli klor gazı açığa çıkar. Bu gaz solunduğunda solunum yollarına, gözlere ve cilde zarar verir; kapalı ortamda zehirlenmeye yol açabilir. Temizlik maddeleri birbiriyle karıştırılmamalıdır.
| Ölçüt | Puan |
|---|---|
| Zehirli bir gazın (klor) oluştuğunu belirtir | 3 |
| Gazın sağlığa zararlarını açıklar | 3 |
4. Soru (7 puan) · KİM.9.1.2
Örnek cevap: Öneriler: Temizlik maddeleri birbiriyle karıştırılmamalı; kullanılırken ortam havalandırılmalı; eldiven kullanılmalı ve ürünler çocukların ulaşamayacağı yerde, orijinal kabında saklanmalı. Örneğin aşındırıcı işareti, maddenin cilde ve göze temas ettiğinde yanık oluşturabileceğini gösterir; bu nedenle eldiven ve gerekirse gözlük kullanılmalıdır.
| Ölçüt | Puan |
|---|---|
| Birinci güvenli kullanım önerisi | 1 |
| İkinci güvenli kullanım önerisi | 1 |
| Üçüncü güvenli kullanım önerisi | 1 |
| Bir tehlike işaretinin anlamını açıklar | 2 |
| İşarete uygun önlemi yazar | 2 |
5. Soru (6 puan) · KİM.9.1.3
Örnek cevap: Thomson modeli atomun bölünemez olmadığını, içinde negatif yüklü elektronlar bulunduğunu ortaya koymuştur. Bu yenilik elektronun keşfine (katot ışınları deneyleri) dayanır.
| Ölçüt | Puan |
|---|---|
| Atomun bölünebildiğini / elektron içerdiğini belirtir | 3 |
| Elektronun keşfiyle ilişkilendirir | 3 |
6. Soru (6 puan) · KİM.9.1.3
Örnek cevap: Rutherford modeli elektronların çekirdek çevresinde nasıl bulunduğunu açıklayamıyordu. Bohr, elektronların çekirdek çevresinde rastgele değil, belirli enerji düzeylerinde bulunduğunu ve enerji alıp verdiklerinde düzeyler arasında geçiş yaptıklarını öne sürmüştür.
| Ölçüt | Puan |
|---|---|
| Rutherford modelinin elektronların konumunu/hareketini açıklayamadığını belirtir | 3 |
| Belirli enerji düzeyleri fikrini açıklar | 3 |
7. Soru (6 puan) · KİM.9.1.3
Örnek cevap: Taneciklerin çoğunun sapmadan geçmesi atomun büyük kısmının boşluk olduğunu gösterir. Bir kısmının sapması, atomda pozitif yüklü bir bölge (çekirdek) bulunduğunu gösterir. Çok azının geri dönmesi, bu bölgenin çok küçük ve kütlesinin çok büyük olduğunu gösterir.
| Ölçüt | Puan |
|---|---|
| Birinci gözlem: atomun çoğu boşluktur | 2 |
| İkinci gözlem: pozitif yüklü bir bölge vardır | 2 |
| Üçüncü gözlem: çekirdek küçük ve kütlesi büyüktür | 2 |
8. Soru (7 puan) · KİM.9.1.3
Örnek cevap: Bilimsel bilgi kesin ve değişmez değildir; yeni deney ve kanıtlar ortaya çıktıkça değişir ve gelişir. Örneğin Dalton’ın “atom bölünemez” varsayımı elektronun keşfiyle, Thomson modeli de Rutherford’un alfa saçılması deneyiyle değişmiştir. Her yeni model öncekinin açıklayamadığı gözlemleri açıklamaya çalışmıştır.
| Ölçüt | Puan |
|---|---|
| Bilimsel bilginin değişebilir olduğunu belirtir | 3 |
| Değişimin yeni kanıtlara dayandığını açıklar | 2 |
| Modeller arasından uygun bir örnek verir | 2 |
9. Soru (6 puan) · KİM.9.1.4
Örnek cevap: 3p: 3 + 1 = 4; 4s: 4 + 0 = 4; 3d: 3 + 2 = 5; 4p: 4 + 1 = 5. Sıralama: 3p < 4s < 3d < 4p.
| Ölçüt | Puan |
|---|---|
| Dört n + ℓ değerini doğru hesaplar | 3 |
| Orbitalleri doğru sıralar | 3 |
10. Soru (6 puan) · KİM.9.1.4
Örnek cevap: İkisinin de n + ℓ değeri 4’tür. Değerler eşit olduğunda n değeri küçük olan orbitalin enerjisi daha düşüktür; 3p orbitalinin n değeri (3), 4s orbitalininkinden (4) küçük olduğu için 3p’nin enerjisi daha düşüktür.
| Ölçüt | Puan |
|---|---|
| 3p’yi seçer | 2 |
| Eşitlik durumunda n değeri küçük olanın enerjisinin düşük olduğu kuralını uygular | 4 |
11. Soru (6 puan) · KİM.9.1.4
Örnek cevap: Hata 3d ile 4s’nin yerindedir. 4s orbitalinin n + ℓ değeri 4, 3d orbitalininki 5 olduğu için 4s’nin enerjisi daha düşüktür. Doğru sıralama: 1s < 2s < 2p < 3s < 3p < 4s < 3d.
| Ölçüt | Puan |
|---|---|
| Hatanın 3d ve 4s sıralamasında olduğunu belirtir | 2 |
| n + ℓ değerleriyle gerekçelendirir | 2 |
| Doğru sıralamayı yazar | 2 |
12. Soru (7 puan) · KİM.9.1.4
Örnek cevap: Aynı alt kabuktaki üç 2p orbitalinin enerjileri eşittir (eş enerjili orbitaller). Bu nedenle elektronlar bu orbitallere önce birer birer ve aynı yönde yerleşir; her orbitalde bir elektron olduktan sonra eşleşme başlar (Hund kuralı).
| Ölçüt | Puan |
|---|---|
| Orbitallerin enerjilerinin eşit olduğunu belirtir | 3 |
| Elektronların önce birer birer yerleştiğini tahmin eder | 4 |
13. Soru (6 puan) · KİM.9.1.5
Örnek cevap: ₆C: 1s² 2s² 2p². ₈O: 1s² 2s² 2p⁴. ₁₁Na: 1s² 2s² 2p⁶ 3s¹. ₁₇Cl: 1s² 2s² 2p⁶ 3s² 3p⁵.
| Ölçüt | Puan |
|---|---|
| C dizilimi | 1 |
| O dizilimi | 1 |
| Na dizilimi | 2 |
| Cl dizilimi | 2 |
14. Soru (6 puan) · KİM.9.1.5
Örnek cevap: Değerlik elektron sayıları: C 4, O 6, Na 1, Cl 7. Cl’nin 3p⁵ dizilimi: [↑↓] [↑↓] [↑ ] — üç orbitalden ikisinde eşleşmiş iki elektron, birinde tek elektron bulunur.
| Ölçüt | Puan |
|---|---|
| Dört değerlik elektron sayısını doğru yazar | 3 |
| 3p⁵ için doğru orbital diyagramını çizer | 3 |
15. Soru (6 puan) · KİM.9.1.5
Örnek cevap: Üç elementin de son katmanında s orbitalinde tek elektron (ns¹) bulunur. Son katmandaki elektron sayıları aynı olduğu için kimyasal özellikleri birbirine benzer; üçü de bu tek elektronu kolayca vererek tepkimeye girer.
| Ölçüt | Puan |
|---|---|
| Son katmanda tek s elektronu bulunduğunu belirtir | 3 |
| Bunun benzer kimyasal özelliklere yol açtığını tahmin eder | 3 |
16. Soru (7 puan) · KİM.9.1.5
Örnek cevap: Rb’nin son katmanındaki dizilim 5s¹ olur. Örüntüde bu gruptaki elementlerin son elektronu her seferinde bir üst katmanın s orbitaline yerleşir (2s¹, 3s¹, 4s¹). K’den sonraki bu gruptaki element Rb olduğu için son elektronu 5s orbitaline yerleşir.
| Ölçüt | Puan |
|---|---|
| Son katman dizilimini 5s¹ olarak tahmin eder | 3 |
| Örüntüyü (katman numarasının artması, tek s elektronu) açıklar | 4 |